GSEB Class 10 Social Science Solutions Chapter 16 આર્થિક ઉદારીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ S

આર્થિક ઉદારીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ Class 10 GSEB Solutions Social Science Chapter 16

Question 1. ઔધોગિક નીતિમાં આર્થિક વિકાસને પોષક બને તેવા : આર્થિક સુધારાઓમાંથી ઉદારીકરણ એટલે શું? તેના લાભ અને ગેરલાભ જણાવો.
Answer: સરકાર જ્યારે ઔદ્યોગિક નીતિ દ્વારા ખાનગી ક્ષેત્ર પરના નિયંત્રણો અને અંકુશોમાં ધીમે ધીમે ઘટાડો કરીને વિકાસને ટેકો આપે છે, તેને ઉદારીકરણની નીતિ કહેવાય છે. ભારતમાં આર્થિક ઉદારીકરણની નીતિ અમલમાં આવવાથી નીચે પ્રમાણે લાભો થયા છે:

• ઉદારીકરણના કારણે ખાનગી ક્ષેત્રને મુક્ત વિકાસની તક મળી, જેનાથી દેશના ઉત્પાદન વૃદ્ધિ દરમાં વધારો થયો છે.
• વિદેશ વ્યાપારને પ્રોત્સાહન મળવાથી વિદેશી વેપારમાં વૃદ્ધિ થઈ છે.
• વિદેશી વ્યાપાર વધવાથી દેશમાં વિદેશી ચલણની અનામતોના પ્રમાણમાં વધારો થયો છે.
• દેશની માળખાકીય સુવિધાઓમાં વધારો જોવા મળ્યો છે.
• આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સાથે સ્પર્ધા કરવાની ભારતના ઉદ્યોગોની ક્ષમતા વધી છે.
• ભારતમાં વિદેશી રોકાણ વધ્યું છે.

આર્થિક ઉદારીકરણના ગેરલાભ:

ભારતમાં આર્થિક ઉદારીકરણની નીતિ લાગુ થવાથી નીચેના ગેરલાભ થયા છે:

• ખાનગી ક્ષેત્ર પરના અંકુશો ઘટવા છતાં ઈજારાશાહીનાં વલણોમાં ઘટાડો થઈ શક્યો નથી.
• માત્ર ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર પર જ ધ્યાન અપાવાથી ભારત કૃષિ ક્ષેત્રે પછાત રહી ગયું.
• આર્થિક અસમાનતામાં વૃદ્ધિ થઈ છે.
• આયાતો વધવાથી અને નિકાસો ઘટવાથી સરકારના વિદેશી દેવામાં વધારો થયો છે.

Exam Tip: ઉદારીકરણના અર્થને સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત કરો અને તેના લાભો અને ગેરલાભોને મુદ્દાવાર રજૂ કરવાથી ઉત્તમ ગુણ મળશે.

Question 2. ખાનગીકરણના લાભો જણાવો.
Answer: ખાનગીકરણના લાભો નીચે મુજબ છે:

• દેશમાં ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે ઉત્પાદન કરતા એકમોની સંખ્યામાં વૃદ્ધિ થઈ છે.
• મૂડીલક્ષી અને વપરાશી ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં વધારો જોવા મળ્યો છે.
• જાહેર ક્ષેત્રના એકમોનું ખાનગીકરણ થવાથી તે એકમોની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થયો છે.
• આર્થિક સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ થયું છે, જેનાથી ઈજારાશાહીને વેગ મળ્યો છે.
• નાના ઉદ્યોગો અને ગૃહઉદ્યોગોનો યોગ્ય વિકાસ થઈ શકતો નથી, ફક્ત મોટા ઉદ્યોગોને જ વિકાસનો ફાયદો મળે છે.
• ભાવો નિયંત્રણમાં રહ્યા નથી, તેથી દેશમાં ભાવવધારાની સમસ્યા ઊભી થઈ છે.

Exam Tip: ખાનગીકરણના લાભો અને તેની સાથે સંકળાયેલી કેટલીક સમસ્યાઓને સ્પષ્ટ રીતે લખો.

Question 3. પર્યાવરણની સુરક્ષા માટેનાં પગલાંઓ જણાવો.
Answer: પર્યાવરણની સુરક્ષા અંગે ચર્ચા-વિચારણા કરવા માટે ઈ. સ. 1972માં સ્વિડનના સ્ટોકહોમ શહેરમાં પ્રથમ પૃથ્વી પરિષદ યોજાઈ હતી. ત્યાર પછી, વૈશ્વિક સ્તરે પર્યાવરણ અંગે વિચારણા કરવા અનેક વાર સંમેલનો અને શિબિરો થયાં છે. તેમાં પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે વિવિધ પગલાં લેવાનું નક્કી કરાયું.

ભારતમાં પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે નીચે જણાવેલાં પગલાં ભરવામાં આવ્યાં છે:

• દેશના મુખ્ય શહેરોના પ્રદૂષણની માહિતી જાહેર કરાય છે.
• પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ રાખવા માટે કેન્દ્ર સરકારે અને રાજ્ય સરકારોએ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની રચના કરી છે.
• પ્રદૂષણ નિવારણ અને પર્યાવરણની જાળવણી માટે વિશ્વભરમાં 5 જૂનના દિવસને 'પર્યાવરણ દિન' તરીકે જાહેર કરાયો છે. ભારતમાં આ દિવસને પર્યાવરણ દિન તરીકે ઊજવવામાં આવે છે.
• ઈ. સ. 1981માં ભારત સરકારે “વાયુ-પ્રદૂષણ નિયંત્રણ ધારો પસાર કર્યો છે.
• વાતાવરણમાં ઓઝોન વાયુના સ્તરનું ગાબડું, પરમાણુ કચરાનો નિકાલ અને જૈવિક વિવિધતાની જાળવણી માટે થયેલી વૈશ્વિક સમજૂતીઓનું પાલન કરવામાં આવે છે.
• દેશના લોકોમાં પર્યાવરણની જાળવણી માટે જાગૃતિ વધારવાના પ્રયત્નો કરાય છે.

Exam Tip: પર્યાવરણ સુરક્ષા માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસો અને ભારતે લીધેલા ચોક્કસ પગલાં બંનેને વિગતવાર વર્ણવો.

Question 4. ટકાઉ વિકાસની વ્યુહરચના સમજાવો.
Answer: ટકાઉ વિકાસ એટલે ભાવિ પેઢીની જરૂરિયાતો પૂરી પાડવાની ક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વર્તમાન પેઢીની જરૂરિયાતો સંતોષવી. ટકાઉ વિકાસમાં પર્યાવરણનાં સંસાધનોની કાયમી જાળવણી પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

પ્રાકૃતિક સાધનોના સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ: (અથવા ટકાઉ વિકાસની વ્યુહરચના ગોઠવવા નીચેની બાબતો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો:)

• ખેતીલાયક જમીન, જંગલો, જળસંપત્તિ વગેરે ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવાં પ્રાકૃતિક સાધનોની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે તે રીતે તેમનો ઉપયોગ કરવો.
• કોલસો, પેટ્રોલિયમ પેદાશો વગેરે એક જ વખત ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવાં સાધનો છે. તેથી તેમનો કાળજીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
• વાહનવ્યવહારનું ખર્ચ ઓછામાં ઓછું થાય એ રીતે ઉદ્યોગોની સ્થાપના માટેનું સ્થળ નક્કી કરવું. વાહનો અને ઉદ્યોગોમાં પર્યાવરણ મિત્ર ટેક્નોલૉજીનો ઉપયોગ વધે તેવા પ્રયાસો કરવા.
• અનેક ઉપયોગો ધરાવતાં સાધનોને બધા જ ઉપયોગમાં લેવાં. જેમ કે ભારતમાં દામોદર વેલી યોજનાને સિંચાઈ, વિદ્યુત-ઉત્પાદન, પૂરનિયંત્રણ, વાહનવ્યવહાર વગેરે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
• આર્થિક વિકાસની આડઅસરો જેવી કે પ્રાકૃતિક સાધનોનો દુરુપયોગ, જંગલોનો મોટા પાયા પર વિનાશ, ઔદ્યોગિક કચરાનો બિનઆયોજિત નિકાલ, ઝેરી રસાયણો, કેમિકલ્સયુક્ત ગંદુ પાણી, ગંદા વસવાટો વગેરે પર કાયદાકીય નિયંત્રણો મૂકવાં.
• ઉત્પાદનનાં તમામ ક્ષેત્રોમાં સૌરઊર્જા અને પવન-ઊર્જા જેવાં બિનપરંપરાગત ઊર્જા-સાધનોનો ઉપયોગ વધારવા પર ભાર મૂકવો.
• પર્યાવરણીય સમતુલા જળવાઈ રહે તે રીતે પ્રાકૃતિક સાધનોનો ઉપયોગ કરવો.
• પ્રાકૃતિક સાધનોનો ઓછામાં ઓછો બગાડ થાય એ રીતે તેમનો ઉપયોગ કરવો. એ માટે આડપેદાશોનો ઉપયોગ, ટેક્નોલૉજીનો વિકાસ વગેરે પર ભાર મૂકવો.

Exam Tip: ટકાઉ વિકાસની વ્યાખ્યા અને તેની વ્યુહરચનાના દરેક મુદ્દાને સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત રીતે સમજાવો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદાસર લખો :

Question 1. વૈશ્વિકીકરણના લાભો જણાવો.
Answer: વૈશ્વિકીકરણના મુખ્ય લાભો નીચે પ્રમાણે છે:

વૈશ્વિકીકરણના પરિણામે

• દેશમાં વિદેશી મૂડીરોકાણને પ્રોત્સાહન મળે છે.
• વિકસિત દેશોમાં બનતી ચીજવસ્તુઓ સરળતાથી મળી શકે છે.
• ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધામાં ટકી રહેવાની ક્ષમતા મેળવે છે.

Exam Tip: વૈશ્વિકીકરણના લાભોને હંમેશા મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં લખો.

Question 2. વિશ્વ-વ્યાપાર સંગઠનનાં ધ્યેયો લખો.
Answer: સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (યુ.એન.)ના સભ્ય-દેશોએ 1 જાન્યુઆરી, 1995ના રોજ વિશ્વ-વ્યાપાર સંગઠન (WTO – World Trade Organisation)ની સ્થાપના કરી હતી. આ સંસ્થાનું મુખ્ય કાર્યાલય સ્વિટ્ઝરલૅન્ડના જિનીવા શહેરમાં આવેલું છે.

વિશ્વ-વ્યાપાર સંગઠનનાં મુખ્ય ધ્યેયો નીચે પ્રમાણે છે:

• આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર પરના અવરોધો દૂર કરવા.
• વિદેશ વ્યાપાર માટે દેશના ઉદ્યોગોને અપાતું સંરક્ષણ દૂર કરવું.
• વૈશ્વિક વ્યાપાર નીતિ અને દેશની આર્થિક નીતિઓ બંને વચ્ચે સંકલન સાધવું.
• વિશ્વમાં ઉદ્ભવતા વ્યાપારી ઝઘડાઓનું નિરાકરણ લાવવું.

વિશ્વવ્યાપાર સંગઠન ઉપર્યુક્ત ધ્યેયો સિદ્ધ કરવા નીચે પ્રમાણેનાં કાર્યો હાથ ધરી રહ્યું છે:

• બહુરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર અંગેના કરારો માટે જરૂરી માળખાની રચના કરી તેમનો અમલ કરાવવો.
• તે બહુરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર માટે થયેલ ચર્ચા-વિચારણા અને વાટાઘાટો માટે 'ફોરમ' (ચર્ચા માટેનું સ્થાન) તરીકેની કામગીરી બજાવવી.
• તે ભેદભાવહીન આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારને પ્રોત્સાહન આપે છે. પોતાની રાષ્ટ્રીય નીતિને અનુસરતા હોય એવા બધા સભ્ય-દેશોના વ્યાપારનું તે અવલોકન કરે છે અને તેમાં જરૂરી સુધારા-વધારા સૂચવે છે.

Exam Tip: WTOની સ્થાપના, વડું મથક, મુખ્ય ધ્યેયો અને કાર્યોને ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરો.

Question 3. ખાનગીકરણના લાભો જણાવો.
Answer: ખાનગીકરણના લાભો નીચે પ્રમાણે છે:

• દેશમાં ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે ઉત્પાદન કરતા એકમોની સંખ્યામાં વૃદ્ધિ થઈ છે.
• મૂડીલક્ષી અને વપરાશી ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં વધારો જોવા મળ્યો છે.
• જાહેર ક્ષેત્રના એકમોનું ખાનગીકરણ થવાથી તે એકમોની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થયો છે.

Exam Tip: ખાનગીકરણના મુખ્ય ફાયદાઓને ટૂંકા અને સ્પષ્ટ મુદ્દાઓમાં લખો.

3. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખોઃ

Question 1. વૈશ્વિકીકરણ સમજાવો.
Answer: વૈશ્વિકીકરણ એટલે દેશના અર્થતંત્રને વિશ્વના અર્થતંત્ર સાથે જોડવાની પ્રક્રિયા, જેના પરિણામે ચીજવસ્તુઓ, સેવાઓ, ટેકનોલોજી અને શ્રમનો પ્રવાહ વિશ્વમાં સરળતાથી પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
In simple words: વૈશ્વિકીકરણ એટલે પોતાના દેશના બજારને દુનિયાના બજાર સાથે જોડવું, જેથી વસ્તુઓ, સેવાઓ, ટેકનોલોજી અને લોકોની અવરજવર સરળ બને.

Exam Tip: વૈશ્વિકીકરણની વ્યાખ્યાને તેના મુખ્ય ઘટકો (ચીજવસ્તુ, સેવા, ટેકનોલોજી, શ્રમનો પ્રવાહ) સાથે સમજાવો.

Question 2. ભારતમાં આર્થિક સુધારાઓનો અમલ ક્યારે થયો?
Answer: ભારતમાં આર્થિક સુધારાઓનો અમલ ઈ. સ. 1991માં થયો.
In simple words: ભારતમાં આર્થિક સુધારાઓ વર્ષ 1991માં શરૂ થયા.

Exam Tip: આર્થિક સુધારાઓના અમલના વર્ષને ચોક્કસપણે યાદ રાખો.

Question 3. વિશ્વ-વ્યાપાર સંગઠનની સ્થાપના ક્યારે થઈ?
Answer: વિશ્વ-વ્યાપાર સંગઠનની સ્થાપના 1 જાન્યુઆરી, 1995ના રોજ થઈ.
In simple words: વિશ્વ-વ્યાપાર સંગઠન 1 જાન્યુઆરી, 1995ના રોજ બન્યું.

Exam Tip: WTOની સ્થાપનાની તારીખ અને વર્ષને ચોક્કસપણે યાદ રાખો.

Question 4. ટકાઉ વિકાસની સંકલ્પના સમજાવો.
Answer: ટકાઉ વિકાસ એટલે ભાવિ પેઢીની જરૂરિયાતો પૂરી પાડવાની ક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વર્તમાન પેઢીની જરૂરિયાતો સંતોષવી. ટકાઉ વિકાસમાં પર્યાવરણનાં સંસાધનોની કાયમી જાળવણી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
In simple words: ટકાઉ વિકાસ એટલે અત્યારની જરૂરિયાતોને એવી રીતે પૂરી કરવી કે ભવિષ્યની પેઢી માટે કુદરતી સાધનો ઓછા ન પડે અને પર્યાવરણનું ધ્યાન રખાય.

Exam Tip: ટકાઉ વિકાસની વ્યાખ્યા તેના મુખ્ય હેતુ, એટલે કે ભવિષ્યની પેઢીની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને વર્તમાન જરૂરિયાતો સંતોષવી, પર ભાર મૂકે છે.

4. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો:

Question 1. વિશ્વ-વ્યાપાર સંગઠનનું વડું મથક ક્યાં આવેલું છે?
(a) સ્ટૉકહોમમાં
(b) જિનીવામાં
(c) લંડનમાં
(d) કોલકાતામાં
Answer: (b) જિનીવામાં
In simple words: વિશ્વ-વ્યાપાર સંગઠનનું મુખ્ય કાર્યાલય જિનીવા શહેરમાં આવેલું છે.

Exam Tip: આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોના વડા મથકોને યાદ રાખવા માટે એક યાદી બનાવો.

Question 2. પર્યાવરણની જાગૃતિ અંગે પ્રથમ “પૃથ્વી પરિષદ કઈ સાલમાં યોજવામાં આવી?
(a) ઈ. સ. 1972માં
(b) ઈ. સ. 1951માં
(c) ઈ. સ. 1992માં
(d) ઈ. સ. 2014માં
Answer: (a) ઈ. સ. 1972માં
In simple words: પર્યાવરણ અંગેની પ્રથમ પૃથ્વી પરિષદ 1972ના વર્ષમાં થઈ હતી.

Exam Tip: પર્યાવરણ સંબંધિત મુખ્ય ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને તેમની તારીખોને યાદ રાખો.

Question 3. વિશ્વમાં કયા દિવસને “વિશ્વ પર્યાવરણદિન' તરીકે ઊજવવામાં આવે છે?
(a) 8 માર્ચના દિવસને
(b) 11 જૂનના દિવસને
(c) 5 જૂનના દિવસને
(d) 12 માર્ચના દિવસને
Answer: (c) 5 જૂનના દિવસને
In simple words: દર વર્ષે 5 જૂનનો દિવસ વિશ્વ પર્યાવરણ દિન તરીકે મનાવાય છે.

Exam Tip: મહત્વના દિવસો અને તેમની તારીખોને યાદ રાખવા માટે નિયમિત પુનરાવર્તન કરો.

Question 4. દેશના અર્થતંત્રને વિશ્વના અર્થતંત્ર સાથે જોડવાની પ્રક્રિયા એટલે ...
(a) ખાનગીકરણ
(b) વૈશ્વિકીકરણ
(c) આર્થિક ઉદારીકરણ
(d) આપેલ પૈકી એક પણ નહિ
Answer: (b) વૈશ્વિકીકરણ
In simple words: પોતાના દેશના અર્થતંત્રને દુનિયાના અર્થતંત્ર સાથે જોડવાની પ્રક્રિયાને વૈશ્વિકીકરણ કહેવાય છે.

Exam Tip: આર્થિક શબ્દાવલિની વ્યાખ્યાઓને સ્પષ્ટપણે સમજો અને યાદ રાખો.