GSEB Class 10 Social Science Solutions Chapter 13 ઉત્પાદન ઉદ્યોગો

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો :

Question 1. ખાંડ અને ખાંડસરીનાં કારખાનાં ક્યાં સ્થપાયાં છે? શા માટે?
Answer: ભારતમાં ખાંડ અને ખાંડસરી બનાવવાના કારખાના ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ, ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં સ્થાપવામાં આવ્યા છે. શેરડી વજનમાં ભારે હોય છે અને જલ્દી બગડી જવાનો ગુણ પણ ધરાવે છે. કપાયા પછી તે સુકાવા લાગે છે અને તેમાં ખાંડનું પ્રમાણ ઘટવા લાગે છે. આથી કપાયાના 24 કલાકમાં જ તેનું પિલાણ કરવું ખૂબ જરૂરી બને છે. આ કારણથી ખાંડના કારખાના શેરડી-ઉત્પાદક વિસ્તારોમાં જ સ્થાપવામાં આવે છે.
In simple words: ખાંડ અને ખાંડસરીના કારખાના ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં જોવા મળે છે. શેરડી જલ્દીથી બગડી જાય છે અને વજનમાં ભારે હોય છે, તેથી કપાયાના 24 કલાકની અંદર તેને પીલવી પડે છે. આ કારણથી કારખાના શેરડી ઉગાડતા વિસ્તારોમાં જ સેટઅપ થાય છે.

Exam Tip: ખાંડ ઉદ્યોગના સ્થાનિકીકરણ માટેના મુખ્ય પરિબળોમાં કાચા માલની ઉપલબ્ધતા અને તેની નાશવંત પ્રકૃતિનો સમાવેશ થાય છે. આ મુદ્દાઓને તમારા જવાબમાં હાઇલાઇટ કરો.

Question 2. ભારતના લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ વિશે ટૂંક નોંધ લખો.
Answer: ભારતમાં લોખંડ અને પોલાદનો ઉદ્યોગ એક મુખ્ય ઉદ્યોગ છે. આ ઉદ્યોગના ઉત્પાદનોમાંથી મશીનો, સાધનો અને મશીનોના નાનામોટા ભાગો તૈયાર થાય છે.
• ભારતમાં લોખંડ બનાવવાનો વ્યવસાય ઘણો જૂનો છે. સીરિયાના દમાસ્કસ શહેરમાં તલવાર બનાવવા માટે ભારતમાંથી લોખંડની આયાત કરવામાં આવતી હતી.
• ભારતમાં લોખંડ અને પોલાદનું પહેલું કારખાનું તમિલનાડુમાં પોર્ટોનોવા નામની જગ્યાએ 1930માં સેટઅપ થયું હતું, પણ અમુક કારણોસર તે બંધ થઈ ગયું. ત્યારપછી 1884માં પશ્ચિમ બંગાળમાં કુલ્ટી ખાતે જે કારખાનું સેટઅપ થયું તે આજે પણ ચાલુ છે.
• લોખંડ અને પોલાદનું મોટા પાયે ઉત્પાદન કરતું ઝારખંડનું જમશેદપુરનું કારખાનું 1907માં શરૂ થયું. ત્યારપછી પશ્ચિમ બંગાળમાં બર્નપુર અને કર્ણાટકમાં ભદ્રાવતી ખાતે પોલાદના કારખાના સેટઅપ થયા.
• સ્વતંત્રતા પછી દેશમાં ભિલાઈ, બોકારો, રાઉરકેલા, દુર્ગાપુર, વિશાખાપટ્ટનમ, સેલમ વગેરે સ્થળોએ આધુનિક અને મોટા કારખાના સેટઅપ થયા.
• લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ એક ભારે ઉદ્યોગ છે. તેમાં કાચા માલ તરીકે – લોહઅયસ્ક, કોલસો, ચૂનાનો પથ્થર અને મૅગેનીઝની કાચી ધાતુનો ઉપયોગ થાય છે.
• ગુજરાતમાં હજીરા પાસે મીની સ્ટીલ પ્લાન્ટ સેટઅપ થયો છે.
• ટાટા સિવાયના ભારતના લોખંડ-પોલાદના બધા કારખાનાનો વહીવટ સ્ટીલ ઑથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (Steel Authority of India Limited-SAIL) કરે છે.
• લોખંડ-પોલાદના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં ભારતનું સ્થાન પાંચમું છે.
In simple words: ભારતનો લોખંડ અને પોલાદ ઉદ્યોગ મશીનો અને સાધનો બનાવવા માટે ખૂબ મહત્વનો છે. ભારતમાં લોખંડ બનાવવાનો ઇતિહાસ જૂનો છે. પહેલું મોટું કારખાનું 1907માં જમશેદપુરમાં શરૂ થયું હતું. આ ઉદ્યોગ માટે લોહઅયસ્ક, કોલસો અને ચૂનાનો પથ્થર જેવા કાચા માલની જરૂર પડે છે. ભારત વિશ્વમાં પાંચમા ક્રમે આવે છે.

Exam Tip: લોખંડ અને પોલાદ ઉદ્યોગના વિકાસના મુખ્ય તબક્કાઓ (ઐતિહાસિક વિકાસ, સ્વતંત્રતા પછીના કારખાના) અને ભૌગોલિક સ્થાન (કાચા માલની ઉપલબ્ધતા) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 3. ઉદ્યોગોના મહત્ત્વ પર ટૂંક નોંધ લખો.
Answer: ઉદ્યોગોનું મહત્વ નીચે મુજબ છે:
• દરેક દેશની પ્રગતિ ઉદ્યોગોના વિકાસ પર આધારિત છે.
• ઔદ્યોગિક વિકાસ વિના આર્થિક વિકાસ મેળવી શકાતો નથી.
• ઔદ્યોગિક વિકાસથી દેશની અર્થવ્યવસ્થા ઘણી મજબૂત થાય છે. દા. ત., યુ.એસ.એ., રશિયા, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો ઔદ્યોગિક વિકાસ મેળવીને સમૃદ્ધ અને વિકસિત દેશો બન્યા છે.
• જે દેશોમાં ઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો નથી અથવા ઓછો થયો છે તે દેશો કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ ઉદ્યોગોના કાચા માલ તરીકે કરી શકતા નથી. એ દેશોએ પોતાના કુદરતી સંસાધનોને ઓછા મૂલ્ય આપીને તે જ કાચા માલમાંથી બનેલી વસ્તુઓ મોંઘા ભાવે વિદેશો પાસેથી ખરીદવી પડે છે. પરિણામે તેઓ ઔદ્યોગિક વિકાસ મેળવી શકતા નથી. તેમનો આર્થિક વિકાસ અટકી જાય છે.
• દેશમાં ઉદ્યોગો સેટઅપ કરવાથી ઉત્પાદનમાં વધારો થાય છે અને લોકોનું જીવનધોરણ સુધરે છે.
• ઉદ્યોગોમાં રોજગારી મળવાથી લોકોનું જીવનધોરણ પણ સુધરે છે.
• ઉદ્યોગોમાં કામ કરતા લોકોનું તકનીકી જ્ઞાન વધે છે. તે સાથે તેમની ઉત્પાદન ક્ષમતા, આવક અને ખરીદશક્તિ પણ વધે છે.
• આમ કરવાથી રાષ્ટ્રનો આર્થિક વિકાસ થાય છે.
• ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં ઉદ્યોગોનો ફાળો લગભગ 29 % જેટલો છે, જે ઉદ્યોગોનું મહત્વ દર્શાવે છે.
In simple words: ઉદ્યોગો કોઈ પણ દેશની પ્રગતિ માટે જરૂરી છે. તેના વિના આર્થિક વિકાસ શક્ય નથી. ઉદ્યોગોથી દેશની અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત બને છે, જેમ કે અમેરિકા કે જાપાન. જો ઉદ્યોગો ન હોય, તો દેશોએ પોતાનો કાચો માલ સસ્તામાં વેચીને મોંઘી ફિનિશ્ડ પ્રોડક્ટ્સ ખરીદવી પડે છે. ઉદ્યોગો લોકોને રોજગારી આપે છે, તેમનું જ્ઞાન વધારે છે અને જીવનધોરણ ઉંચું લાવે છે, જેનાથી દેશનો આર્થિક વિકાસ થાય છે. ભારતના કુલ ઉત્પાદનમાં ઉદ્યોગોનો 29% ફાળો છે.

Exam Tip: ઉદ્યોગોના મહત્વને આર્થિક વિકાસ, રોજગારી, જીવનધોરણ સુધારવા અને રાષ્ટ્રીય આવકમાં ફાળો આપવા જેવા મુદ્દાઓમાં વર્ણવો.

Question 4. (ભારતના) સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ વિશે નોંધ લખો.
Answer: ભારતના સુતરાઉ કાપડના ઉદ્યોગની મુખ્ય વિગતો નીચે મુજબ છે: ભારતની ઔદ્યોગિક અર્થવ્યવસ્થામાં સુતરાઉ કાપડનો ઉદ્યોગ મુખ્ય છે. તે ભારતનો સૌથી વધુ રોજગારી આપતો અને ઉત્પાદન કરતો ઉદ્યોગ છે. તે દેશના લગભગ 3.5 કરોડ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે.
• ભારતમાં સૌથી પહેલા મુંબઈમાં સુતરાઉ કાપડની મિલ સેટઅપ થઈ. એ પછી ગુજરાતમાં અમદાવાદમાં શાહપુર મિલ અને કેલિકો મિલ પણ સેટઅપ થઈ.
• શરૂઆતમાં મોટા ભાગની મિલો મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં સેટઅપ થઈ હતી, કારણ કે આ પ્રદેશોમાં કપાસનું મોટું ઉત્પાદન અને વિશાળ બજાર હતાં. વળી, અહીં મજૂરો, કારીગરો, વિદ્યુત, બેંકો, નિકાસ માટે બંદર, ભેજવાળી આબોહવા અને પરિવહનની સારી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હતી. પછીથી આ ઉદ્યોગ વિકસીને બીજા રાજ્યોમાં પણ ફેલાયો. હાલ સુતરાઉ કાપડની મિલો દેશના લગભગ 100 શહેરોમાં આવેલી છે.
• હાલ દેશની મોટા ભાગની મિલો મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, તમિલનાડુ, પશ્ચિમ બંગાળ, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશમાં કેન્દ્રિત થયેલી છે.
• મહારાષ્ટ્રમાં મુંબઈમાં સૌથી વધારે મિલો આવેલી છે. તેથી તે સુતરાઉ કાપડનું “વિશ્વમહાનગર” (Cottonopolis of India) કહેવાય છે. આ ઉપરાંત, પુણે, કોલ્હાપુર, ભિવંડી, ઔરંગાબાદ, જલગાંવ, સોલાપુર અને નાગપુર; ગુજરાતમાં અમદાવાદ, સુરત, કલોલ, ભરૂચ, પોરબંદર, ભાવનગર, રાજકોટ અને વડોદરા; તમિલનાડુમાં કોઈમ્બતૂર, ચેન્નઈ અને મદુરાઈ; પશ્ચિમ બંગાળમાં કોલકાતા, હાવડા, મુર્શિદાબાદ અને શ્રીરામપુર, ઉત્તર પ્રદેશમાં કાનપુર, આગરા, ઇટાવા, લખનઉ અને મોદીનગર તથા મધ્ય પ્રદેશમાં ગ્વાલિયર, ઇંદોર, ઉજ્જૈન અને દેવાસ આ ઉદ્યોગના મહત્વના કેન્દ્રો છે. રાજસ્થાન, પંજાબ, હરિયાણા જેવા રાજ્યોમાં પણ સુતરાઉ કાપડનો ઉદ્યોગ વિકસ્યો છે.
• ગુજરાતમાં અમદાવાદને 'પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર અને ડેનિમ સિટી ઑફ ઇન્ડિયા' પણ કહે છે.
• આ ઉદ્યોગ હાલ ઊંચી જાતના કપાસની અછત, જૂના યંત્રોનો ઉપયોગ, અનિયમિત વીજ-પુરવઠો, શ્રમિકોની ઓછી ઉત્પાદકતા, કૃત્રિમ રેસાના કાપડની સ્પર્ધા, વૈશ્વિક બજારમાં તીવ્ર સ્પર્ધા જેવા પ્રશ્નોનો સામનો કરી રહ્યો છે.
• ભારત અનેક દેશોમાં સુતરાઉ કાપડ અને વસ્ત્રોની નિકાસ કરે છે. રશિયા, યૂ.કે., યુ.એસ.એ., સુદાન, નેપાળ, ફ્રાન્સ, ઑસ્ટ્રેલિયા તથા દક્ષિણ આફ્રિકાના દેશો તેના મુખ્ય ગ્રાહકો છે. સુતરાઉ કાપડની નિકાસમાં વિશ્વમાં ચીન પછી ભારત બીજા સ્થાને આવે છે.
In simple words: ભારતનો સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ ખૂબ મહત્વનો છે, જે લાખો લોકોને રોજગારી આપે છે. પહેલી મિલ મુંબઈમાં શરૂ થઈ હતી. મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં કપાસ, બજાર અને મજૂરો જેવા ફાયદાઓને કારણે આ ઉદ્યોગ વિકસ્યો. મુંબઈને “વિશ્વમહાનગર” અને અમદાવાદને "પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર" કહેવાય છે. આ ઉદ્યોગ હાલ કપાસની અછત, જૂની મશીનરી અને સ્પર્ધા જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરે છે. ભારત ઘણા દેશોમાં સુતરાઉ કાપડની નિકાસ કરે છે અને ચીન પછી બીજા ક્રમે છે.

Exam Tip: સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગના મુખ્ય કેન્દ્રો, તેના વિકાસ માટેના પરિબળો, અને હાલની પડકારો તેમજ નિકાસ બજાર વિશેની વિગતોને ધ્યાનમાં રાખો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદાસર લખો :

Question 1. પર્યાવરણીય અતિક્રમણને રોકવાના ઉપાયો લખો.
Answer: ભૂકંપ, જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ, દાવાનળ, ભૂસ્ખલન, પૂર, ચક્રવાત, સુનામી જેવા કુદરતી કારણો અને માનવસર્જિત કારણોની અસરથી પર્યાવરણના પાણી, જમીન અને હવા પ્રદૂષિત થઈ પર્યાવરણની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થવાની ઘટનાને “પર્યાવરણીય અતિક્રમણ” કહેવાય છે. પર્યાવરણીય અતિક્રમણને રોકવાના ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
• ઔદ્યોગિક વિકાસનું યોગ્ય પ્લાનિંગ અને સાધનોની ગુણવત્તા પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગોને રહેણાક વિસ્તારથી દૂર યોગ્ય જગ્યાએ સેટઅપ કરીને, સારા યંત્રો અને કુશળ સંચાલન કરીને પ્રદૂષણ ઓછું કરી શકાય છે.
• ઈંધણની યોગ્ય પસંદગી: ઈંધણની યોગ્ય પસંદગી અને તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીને હવા-પ્રદૂષણ ઓછું કરી શકાય છે. દા. ત., ઉદ્યોગોમાં કોલસાની જગ્યાએ ખનીજ તેલનો ઉપયોગ કરીને ધુમાડો અટકાવી શકાય છે.
• હવામાં છોડતા પ્રદૂષકોને ફિલ્ટર, પ્રેસિપિટેટર અને સ્ક્રબર જેવા સાધનોની મદદથી હવામાં જતા રોકી શકાય છે.
• ઉદ્યોગો દ્વારા પ્રદૂષિત પાણીને નદીઓમાં છોડતા પહેલાં તેને શુદ્ધ કરવાથી પાણી-પ્રદૂષણ ઘટાડી શકાય છે.
• ઉદ્યોગોના પ્રદૂષિત પાણીને જુદી જુદી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા શુદ્ધ કરીને તેને નદીમાં છોડવા યોગ્ય બનાવી શકાય છે. જમીન અને ભૂમિનું પ્રદૂષણ નિયંત્રિત કરવા માટે ત્રણ પ્રવૃત્તિઓ મહત્વની છે:
1. અલગ અલગ જગ્યાએથી કચરો ભેગો કરવો,
2. ફરી વાપરી શકાય તેવા કચરાને અલગ કરીને તેને ઉપયોગી બનાવવો અને
3. બાકીના કચરાને જમીન-ભરણી માટે વાપરીને તેનો નિકાલ કરવો.
In simple words: પર્યાવરણીય અતિક્રમણ એટલે કુદરતી આફતો કે માનવીય પ્રવૃત્તિઓથી પર્યાવરણની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થવો. તેને રોકવા માટે ઉદ્યોગોને યોગ્ય રીતે પ્લાન કરવા, સારા ઈંધણનો ઉપયોગ કરવો, પ્રદૂષકોને ફિલ્ટર કરવા અને પાણીને શુદ્ધ કરીને નદીઓમાં છોડવું જોઈએ. કચરો અલગ કરીને રિસાયકલ કરવો અને બાકીના કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવો પણ જરૂરી છે.

Exam Tip: પર્યાવરણીય અતિક્રમણની વ્યાખ્યા અને તેને રોકવાના ઉપાયો (ઔદ્યોગિક વ્યવસ્થાપન, ઈંધણ પસંદગી, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ ઉપકરણો, જળ શુદ્ધિકરણ, કચરાનો નિકાલ) ને ક્રમબદ્ધ રીતે યાદ રાખો.

Question 2. ઉદ્યોગોનું વર્ગીકરણ વર્ણવો.
Answer: ઉદ્યોગોને શ્રમિકોની સંખ્યા (માનવશ્રમ), માલિકીનું ધોરણ અને કાચા માલના સ્ત્રોતના આધારે નીચે દર્શાવેલ જૂથમાં વહેંચવામાં આવે છે:
1. શ્રમિકોની સંખ્યાના આધારે ઉદ્યોગોના બે જૂથ બનાવી શકાય: મોટા પાયા પરના ઉદ્યોગો અને નાના પાયા પરના ઉદ્યોગો. જે ઉદ્યોગોમાં શ્રમિકોની સંખ્યા મોટી હોય (વધુ રોજગારી મળે) તે ઉદ્યોગો મોટા પાયા પરના ઉદ્યોગો કહેવાય છે. દા. ત., સુતરાઉ કાપડનો ઉદ્યોગ. જે ઉદ્યોગોમાં નાનો ઉદ્યોગપતિ ઓછા કામદારોને રોકીને સામાન્ય ઉત્પાદન કરતો હોય તે ઉદ્યોગો નાના પાયા પરના ઉદ્યોગો કહેવાય છે. દા. ત., ખાંડસરી ઉદ્યોગ.
2. માલિકીના આધારે ઉદ્યોગોને ખાનગી, જાહેર, સંયુક્ત અને સહકારી જૂથોમાં વહેંચી શકાય. અંબાણી, ટાટા, બિરલા, બજાજ જેવા જૂથોની કંપનીઓના ઉદ્યોગો ખાનગી ક્ષેત્રના ઉદ્યોગો છે. ભિલાઈનો પોલાદ ઉદ્યોગ અને હેવી ઇલેક્ટ્રિકલ્સ લિમિટેડ જાહેર ક્ષેત્રના ઉદ્યોગો છે, જેની માલિકી અને વ્યવસ્થાપન સરકાર હસ્તક છે. ઓઇલ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (OIL) જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રોનું સંયુક્ત સાહસ છે. કેટલીક ખાંડની મિલો અને દૂધ ઉત્પાદક ડેરી સહકારી મંડળીઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.
3. કાચા માલના સ્ત્રોતના આધારે ઉદ્યોગોને કૃષિ-આધારિત અને ખનીજ-આધારિત જૂથોમાં વહેંચી શકાય. સુતરાઉ કાપડ, રેશમી કાપડ, શણ, ઊની કાપડ, કાગળ, ખાદ્ય તેલ વગેરે બનાવવાના ઉદ્યોગો કૃષિ-આધારિત છે; જ્યારે લોખંડ-પોલાદ, સિમેન્ટ, કાચ વગેરે બનાવવાના ઉદ્યોગો એલ્યુમિનિયમ, તાંબું, રસાયણ, ખાતર, પરિવહન ઉપકરણો અને ઈલેક્ટ્રોનિક ઉદ્યોગ ખનીજ-આધારિત છે.
In simple words: ઉદ્યોગોને ત્રણ મુખ્ય રીતે અલગ પાડી શકાય છે: કામદારોની સંખ્યા, માલિક કોણ છે, અને કાચો માલ ક્યાંથી આવે છે. કામદારોની સંખ્યાના આધારે મોટા અને નાના ઉદ્યોગો હોય છે. માલિકીના આધારે ખાનગી (જેમ કે અંબાણી), સરકારી (જેમ કે ભિલાઈનો પોલાદ ઉદ્યોગ), સંયુક્ત (સરકાર અને ખાનગી સાથે), અને સહકારી (જેમ કે દૂધની ડેરીઓ) ઉદ્યોગો હોય છે. કાચા માલના સ્ત્રોત પ્રમાણે, ખેતી આધારિત (જેમ કે કાપડ) અને ખનીજ આધારિત (જેમ કે લોખંડ-પોલાદ) ઉદ્યોગો હોય છે.

Exam Tip: ઉદ્યોગોના વર્ગીકરણ માટેના મુખ્ય માપદંડો (શ્રમિકોની સંખ્યા, માલિકી, કાચા માલનો સ્ત્રોત) અને દરેકના ઉદાહરણોને યાદ રાખો.

3. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો :

Question 1. ભારતમાં જ્હાજ બાંધવાનાં મુખ્ય કેન્દ્રો કેટલા છે? તે ક્યાં આવેલાં છે?
Answer: ભારતમાં જહાજ બાંધવાના મુખ્ય પાંચ કેન્દ્રો છે તે:
1. વિશાખાપટ્ટનમ,
2. કોલકાતા,
3. રાંચી,
4. મુંબઈ અને
5. માર્મગોવામાં આવેલાં છે.
In simple words: ભારતમાં જહાજ બનાવતા પાંચ મુખ્ય કેન્દ્રો છે. આ કેન્દ્રો વિશાખાપટ્ટનમ, કોલકાતા, રાંચી, મુંબઈ અને માર્મગોવામાં આવેલાં છે.

Exam Tip: ભારતના પાંચ મુખ્ય જહાજ નિર્માણ કેન્દ્રોના નામ અને તેમના ભૌગોલિક સ્થાનને યાદ રાખવા પ્રયાસ કરો.

Question 2. સિમેન્ટ બનાવવા માટે કયા કાચા માલની જરૂર પડે છે?
Answer: સિમેન્ટ બનાવવા માટે ચૂનાનો પથ્થર, કોલસો, ચિરોડી, બોક્સાઈટ, ચીકણી માટી જેવા કાચા માલની જરૂર પડે છે.
In simple words: સિમેન્ટ બનાવવા માટે ચૂનાનો પથ્થર, કોલસો, ચિરોડી, બોક્સાઈટ અને ચીકણી માટી જેવા કાચા પદાર્થોની જરૂર પડે છે.

Exam Tip: સિમેન્ટ ઉદ્યોગ માટે જરૂરી કાચા માલની યાદીને સંપૂર્ણ રીતે યાદ રાખો, કારણ કે તે સામાન્ય રીતે પૂછાતો પ્રશ્ન છે.

Question 3. ગુજરાતમાં રાસાયણિક ખાતરોના ઉદ્યોગો ક્યાં સ્થાપિત થયેલા છે?
Answer: ગુજરાતમાં રાસાયણિક ખાતરોના ઉદ્યોગો કલોલ, કંડલા, ભરૂચ, હજીરા, વડોદરા જેવા સ્થળોએ સ્થાપિત થયેલા છે.
In simple words: ગુજરાતમાં રાસાયણિક ખાતરોના ઉદ્યોગો કલોલ, કંડલા, ભરૂચ, હજીરા અને વડોદરા જેવા શહેરોમાં સેટઅપ થયા છે.

Exam Tip: ગુજરાતમાં રાસાયણિક ખાતર ઉદ્યોગોના મુખ્ય સ્થળોના નામ યાદ રાખો.

Question 4. ગુજરાતના કાગળ ઉદ્યોગનાં ચાર કેન્દ્ર જણાવો.
Answer: ગુજરાતના કાગળ ઉદ્યોગના કેન્દ્રો: અમદાવાદ, રાજકોટ, સુરત, વાપી, વલસાડ અને વડોદરા.
In simple words: ગુજરાતમાં કાગળ ઉદ્યોગના કેન્દ્રો અમદાવાદ, રાજકોટ, સુરત, વાપી, વલસાડ અને વડોદરા છે.

Exam Tip: ગુજરાતના કાગળ ઉદ્યોગના કેન્દ્રોના નામ ઓછામાં ઓછા ચાર યાદ રાખો.

4. નીચેના દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો:

Question 1. નીચેનાં નગરોમાંથી કયા નગરને સુતરાઉ કાપડનું ‘વિશ્વમહાનગર’ કહે છે?
(a) ઇંદોર
(b) મુંબઈ
(c) અમદાવાદ
(d) નાગપુર
Answer: (b) મુંબઈ
In simple words: મુંબઈ શહેરને સુતરાઉ કાપડના ઉત્પાદન અને વેપારના મોટા કેન્દ્ર તરીકે "વર્લ્ડ સિટી ઓફ કોટન" કહેવામાં આવે છે.

Exam Tip: ભૂગોળમાં "વિશ્વમહાનગર" જેવા ઉપનામો સાથે જોડાયેલા શહેરોને યાદ રાખો.

Question 2. વિશ્વમાં શણની નિકાસમાં ભારતનો ક્રમ કયો છે?
(a) દ્વિતીય
(b) પ્રથમ
(c) તૃતીય
(d) આપેલ પૈકી એક પણ નહિ
Answer: (a) દ્વિતીય
In simple words: ભારત શણની નિકાસમાં વિશ્વમાં બીજા ક્રમે આવે છે, એટલે કે ચીન પછી સૌથી વધુ શણની વસ્તુઓ ભારત બીજા નંબરે વેચે છે.

Exam Tip: ભારતનો વિવિધ ઉદ્યોગોમાં વૈશ્વિક ક્રમાંક યાદ રાખવો મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને નિકાસ સંબંધિત.

Question 3. ભારતનું કયું નગર સિલિકોન વેલી' તરીકે જાણીતું બન્યું છે?
(a) દિલ્લી
(b) બેંગલૂરુ
(c) જયપુર
(d) નાગપુર
Answer: (b) બેંગલૂરુ
In simple words: બેંગલૂરુ શહેરને ભારતની "સિલિકોન વેલી" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તે ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી અને સોફ્ટવેર ઉદ્યોગનું મોટું કેન્દ્ર છે.

Exam Tip: ભારતના મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો અને તેમના ઉપનામો યાદ રાખો.

Question 4. ગુજરાતમાં મીની સ્ટીલ પ્લાન્ટ ક્યાં પ્રસ્થાપિત થયો છે?
(a) કંડલા
(b) ઓખા
(c) દ્વારકા
(d) હજીરા
Answer: (d) હજીરા
In simple words: ગુજરાતમાં એક નાનો સ્ટીલ પ્લાન્ટ હજીરા ખાતે સ્થાપિત થયો છે, જે રાજ્યમાં સ્ટીલ ઉત્પાદન માટે મદદ કરે છે.

Exam Tip: ગુજરાતના ઔદ્યોગિક નકશા પર મુખ્ય પ્લાન્ટ્સ અને તેમના સ્થાન યાદ રાખો.

Question 5. નીચેનામાંથી કયું શહેર મુખ્યત્વે હસ્તકલા અને કાપડ ઉદ્યોગ માટે જાણીતું છે?
(a) કોલકાતા
(b) જયપુર
(c) ચેન્નઈ
(d) મુંબઈ
Answer: (b) જયપુર
In simple words: જયપુર તેના સુંદર હસ્તકલાના કામ અને પરંપરાગત કાપડના ઉદ્યોગ માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે. આ શહેર કલા અને સંસ્કૃતિનું મોટું કેન્દ્ર છે.

Exam Tip: ભારતના વિવિધ શહેરો અને તેઓ જે વિશિષ્ટ ઉદ્યોગો અથવા હસ્તકલા માટે જાણીતા છે તેની યાદી તૈયાર કરો.