GSEB Class 10 Social Science Solutions Chapter 12 ભારત ખનિજ અને શક્તિનાં સંસાધનો

1. નીચેના પ્રશ્નોન ઉત્તર સવિસ્તર લખો:

 

Question 1. ખનીજ તેલ વિશે વિસ્તારપૂર્વક માહિતી આપો.
Answer: ખનીજ તેલને જૂનું અથવા વ્યવસાયિક ઊર્જા સંસાધન માનવામાં આવે છે. તે ફરીથી ન મેળવી શકાય તેવું ઊર્જા સંસાધન પણ છે.
ખનીજ તેલ ખડકોના સ્તરોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. કરોડો વર્ષ પહેલાં પૃથ્વી પરના જીવો જમીનમાં દટાઈ ગયા અને હાઇડ્રોકાર્બનમાં બદલાઈ ગયા. તે લગભગ પ્રવાહી કે વાયુ સ્વરૂપમાં હતું. કેટલાક આવા ખનીજ તેલ અને કુદરતી ગેસના સ્તરો જમીનના હલનચલનથી સમુદ્રમાંથી ઉપર આવી ગયા, જ્યારે કેટલાક સમુદ્રના તળિયે જ રહ્યા.
ખનીજ તેલની પ્રાપ્તિ: વર્ષ 1866માં ભારતમાં, અસમમાં ખનીજ તેલ શોધવા માટે એક કૂવો ખોદવામાં આવ્યો. તેમાં સફળતા મળ્યા પછી, દેશમાં ખનીજ તેલના ભંડારો શોધવાના સઘન પ્રયાસો શરૂ થયા. આજે ભારતમાં આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને અરુણાચલ પ્રદેશના વિસ્તારોમાંથી ખનીજ તેલ મોટા પ્રમાણમાં મળે છે.
ભારતમાં ખનીજ તેલના ભંડારોને પાંચ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:
1. ઉત્તર-પૂર્વનાં તેલક્ષેત્રો,
2. ગુજરાતનાં તેલક્ષેત્રો,
3. બૉમ્બે હાઈનાં તેલક્ષેત્રો,
4. પૂર્વ કિનારાનાં તેલક્ષેત્રો અને
5. રાજસ્થાનના તેલક્ષેત્રો.
ખનીજ તેલના ઉપયોગો: ખનીજ તેલનો ઉપયોગ પરિવહન અને ઉદ્યોગોમાં મશીનરી ચલાવવા માટે ઊર્જા કે ઇંધણ તરીકે થાય છે. ખનીજ તેલની ઘણી આડપેદાશોમાંથી પ્લાસ્ટિક, રંગો, રસાયણો, કૃષિ ખાતર, વાર્નિશ, દારૂ, પેરેફીન, કીટનાશક દવાઓ, અને કૃત્રિમ રેસા જેવી વસ્તુઓ બને છે.
In simple words: ખનીજ તેલ એક જૂની ઊર્જા છે જે ફરીથી બનાવી શકાતી નથી. તે જમીનમાં દટાયેલા જીવોમાંથી બને છે. ભારતમાં તે અસમ, ગુજરાત અને અન્ય રાજ્યોમાંથી મળે છે. તેનો ઉપયોગ વાહનો ચલાવવા અને પ્લાસ્ટિક જેવી વસ્તુઓ બનાવવા માટે થાય છે.

Exam Tip: જ્યારે ખનીજ તેલ વિશે લખો, ત્યારે તેની ઉત્પત્તિ, પ્રાપ્તિ સ્થાનો અને મુખ્ય ઉપયોગો વિશે માહિતી આપવી જરૂરી છે. ભૌગોલિક વિતરણના મુદ્દાઓ ઉમેરવાથી તમારા જવાબને વધુ મજબૂત બનાવશે.

 

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો:

 

Question 2. ખનીજ સંરક્ષણના ઉપાયો જણાવો.
Answer: ખનીજોના સંરક્ષણ માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે પ્રમાણે છે:
• યોગ્ય ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ: ખનીજો મેળવવા માટે આધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, જેથી ખનીજોનો બગાડ અટકાવી શકાય.
• પુનઃચક્ર: વપરાઈ ગયેલા લોખંડ, તાંબું, ઍલ્યુમિનિયમ અને કલાઈ જેવા ભંગારમાંથી નવેસરથી ધાતુઓ મેળવી શકાય છે અને તેમનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય છે.
• ખનીજોનો વૈકલ્પિક ઉપયોગ: ઓછા પ્રમાણમાં મળતા અથવા ખતમ થવાની અણી પર હોય તેવા ખનીજોના વિકલ્પો શોધવા જોઈએ, જેથી આવા ખનીજોને લાંબા સમય સુધી બચાવી શકાય. ઉદાહરણ તરીકે, વિદ્યુતને બદલે સૌરઊર્જાનો, તાંબાને બદલે ઍલ્યુમિનિયમનો, પેટ્રોલને બદલે CNGનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
• બિનપરંપરાગત શક્તિ-સંસાધનોનો ઉપયોગ: પવનઊર્જા, સૌરઊર્જા, બાયોગેસ, ભરતી ઊર્જા, ભૂતાપીય ઊર્જા વગેરે બિનપરંપરાગત શક્તિ-સંસાધનોનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ. આ બધા ઊર્જાસ્ત્રોતો ફરીથી મેળવી શકાય તેવા છે.
• પોષણક્ષમ (ટકાઉ વિકાસ) પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી રાખીને ભવિષ્યની પેઢીને શુદ્ધ પર્યાવરણનો લાભ આપવો. આ માટે પ્રદૂષણમુક્ત પર્યાવરણ જાળવવા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ.
• ખનીજોનો અનુમાનિત જથ્થો: ખનીજોનો નિશ્ચિત જથ્થો નક્કી કરીને તેનો ઉપયોગ વ્યવસ્થિત અને આયોજનપૂર્વક કરવો જોઈએ.
• ખનીજો નાશવંત છે. તેમનું નવીનીકરણ થઈ શકતું નથી. તેથી તેમનો બહુ વિવેકપૂર્ણ અને કરકસરભર્યો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે.
• ખાસ જરૂરી અને અનિવાર્ય હોય તેવાં જ કામો માટે ખનીજો વાપરવાં જોઈએ.
• ખનીજોનું સંરક્ષણ એક પ્રકારની બચત છે, એ ખ્યાલ સ્વીકારીને ખનીજ સંસાધનોની જાળવણી કરવી જોઈએ.
In simple words: ખનીજો બચાવવા માટે નવી ટેકનોલોજી વાપરવી જોઈએ, જૂની ધાતુઓને ફરીથી વાપરવી જોઈએ, અને ખતમ થતા ખનીજોને બદલે અન્ય વિકલ્પો શોધવા જોઈએ (જેમ કે સૂર્ય ઊર્જા). પર્યાવરણનું ધ્યાન રાખીને ખનીજોનો ઉપયોગ જરૂરિયાત મુજબ અને કાળજીપૂર્વક કરવો જોઈએ.

Exam Tip: ખનીજ સંરક્ષણના ઉપાયો જણાવતી વખતે, વૈકલ્પિક ઊર્જા સ્ત્રોતો અને પુનઃચક્ર જેવી મુખ્ય બાબતોને મુદ્દાસર રજૂ કરો. દરેક મુદ્દાને સ્પષ્ટ અને ટૂંકા વાક્યોમાં સમજાવવા પ્રયત્ન કરો.

 

Question 3. વિદ્યુતશક્તિ વિશે ટૂંકમાં લખો.
Answer: આપણા ઘરમાં પંખા, ટેલિવિઝન, રેડિયો, વૉશિંગ મશીન, ફ્રિજ, ટ્યૂબલાઈટ્સ વગેરે ચલાવવા માટે વિદ્યુતશક્તિની જરૂર પડે છે. પર્યાવરણના તત્ત્વોનો ઉપયોગ કરીને માનવીએ સંચાલન શક્તિના વિવિધ સાધનો વિકસાવ્યા છે, જેમાંની એક વિદ્યુતશક્તિ છે. ઔદ્યોગિક વિકાસનો આધાર વિદ્યુતશક્તિ છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી વિદ્યુતશક્તિની શોધ થઈ.
ઊર્જાના સાધનોને આધારે વિદ્યુતશક્તિના ત્રણ પ્રકાર પડે છે:
1. તાપવિદ્યુત,
2. જલવિદ્યુત અને
3. પરમાણુવિદ્યુત.
**તાપવિદ્યુત:** કોલસા, ખનીજ તેલ કે કુદરતી વાયુનો ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ કરીને ઉત્પન્ન કરાતી વિદ્યુત 'તાપવિદ્યુત' કહેવાય છે.
• ભારતના કુલ વિદ્યુત ઉત્પાદનની આશરે 70% વિદ્યુત તાપવિદ્યુત છે. ભારતમાં 310થી વધુ તાપવિદ્યુતમથકો સ્થાપવામાં આવ્યાં છે. તેમાં મુખ્યત્વે કોલસો વપરાય છે, કારણ કે તે ભારતમાં મોટા પાયે ઉપલબ્ધ હોવાથી પ્રમાણમાં સસ્તો છે.
• તાપવિદ્યુતમથકોમાં લાખો ટન કોલસો વપરાય છે, એટલે તેનું પરિવહન ખર્ચ ઓછો કરવા, સામાન્ય રીતે કોલસાના ક્ષેત્રમાં જ તાપવિદ્યુતમથક સ્થાપવામાં આવે છે.
• ભારતમાં મુખ્યત્વે તાપવિદ્યુત પર આધાર રાખતા રાજ્યો ગુજરાત, અસમ, ઝારખંડ, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઉત્તર પ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળ છે. મહારાષ્ટ્ર, પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન, આંધ્ર પ્રદેશ, ઓડિશા, તમિલનાડુ, કર્ણાટક અને દિલ્લી પણ સારા પ્રમાણમાં તાપવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરે છે.
**2. જલવિદ્યુત:** નદીના ધોધના સ્થળે કે ઊંચા સ્થળે જમા કરેલા પાણીને પાઈપ દ્વારા નીચે વહેવડાવીને તેની ગતિશક્તિ દ્વારા ટર્બાઇન ચલાવી ઉત્પન્ન કરવામાં આવતી વિદ્યુત 'જલવિદ્યુત' કહેવાય છે.
• તેના ઉત્પાદનમાં માત્ર પાણીનો ઉપયોગ થતો હોવાથી કોઈ પ્રકારનું પ્રદૂષણ થતું નથી. વળી, આ પાણી વરસાદ દ્વારા મળ્યા કરતું હોવાથી અખૂટ શક્તિસાધન છે.
• રાજ્યોમાં જલવિદ્યુતનું ઉત્પાદન વધુ થાય છે.
• ગુજરાતમાં સરદાર સરોવર, કડાણા અને ઉકાઈ ખાતે જલવિદ્યુત મથકો છે.
• નર્મદા નદી પરની 'સરદાર સરોવર' યોજનાનાં જલવિદ્યુતમથકો 1450 મેગાવૉટ વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરશે.
**3. પરમાણુવિદ્યુત:** યુરેનિયમ અને થોરિયમ જેવાં કિરણોત્સર્ગી તત્ત્વોના પરમાણુ વિભાજનથી જે વિરાટ ગરમીશક્તિ પેદા થાય છે, તેનો ઉપયોગ પરમાણુવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવા માટે થઈ શકે છે.
• એક અંદાજ પ્રમાણે 450 ગ્રામ યુરેનિયમના પરમાણુ વિભાજનથી આશરે 120 લાખ કિલોવૉટ વિદ્યુતશક્તિ મળે છે.
• ભારતમાં યુરેનિયમ ઝારખંડ અને રાજસ્થાનમાંથી બહુ થોડા પ્રમાણમાં મળે છે.
• ભારતમાં છ પરમાણુ વિદ્યુતમથકો છે: મહારાષ્ટ્રમાં તારાપુર, તમિલનાડુમાં કલ્પક્કમ, રાજસ્થાનમાં કોટા પાસે રાવતભાટા, ઉત્તર પ્રદેશમાં મથુરા પાસે નરોરા, ગુજરાતમાં કાકરાપાર અને કર્ણાટકમાં કૈગા. તેમની કુલ વિદ્યુત ઉત્પાદનની વાર્ષિક ક્ષમતા 2720 મેગાવૉટ જેટલી છે.
In simple words: વિદ્યુત આપણા ઘરમાં અને ઉદ્યોગોમાં વસ્તુઓ ચલાવવા માટે જરૂરી છે. તે ત્રણ પ્રકારની હોય છે: તાપવિદ્યુત (કોલસામાંથી બને છે), જલવિદ્યુત (પાણીના પ્રવાહથી બને છે) અને પરમાણુવિદ્યુત (યુરેનિયમ જેવા પદાર્થોમાંથી ગરમી દ્વારા બને છે). ભારતમાં મોટાભાગની વીજળી તાપવિદ્યુત છે.

Exam Tip: વિદ્યુતશક્તિ વિશે લખતી વખતે, તેના પ્રકારો અને દરેક પ્રકારની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ તથા ભારતમાં તેના ઉત્પાદન સ્થળોને યાદ રાખવા જોઈએ.

 

Question 1. ચૂનાના (પથ્થરના) ઉપયોગો જણાવો.
Answer: ચૂનાના પથ્થરના ઉપયોગો નીચે પ્રમાણે છે:
• ચૂનાના પથ્થરનો ઉપયોગ મોટા ભાગે સિમેન્ટ બનાવવા અને મકાન બાંધકામમાં થાય છે.
• તે લોખંડને પિગાળવાની ભઠ્ઠીમાં તથા રાસાયણિક ઉદ્યોગોમાં પણ વપરાય છે.
• આ ઉપરાંત, તે કાચ, કાગળ અને રંગ ઉદ્યોગોમાં, ખાંડના શુદ્ધીકરણમાં તથા ચૂનો, સોડા એશ, સાબુ વગેરેના ઉત્પાદનમાં વપરાય છે.
In simple words: ચૂનાનો પથ્થર સિમેન્ટ બનાવવા અને ઘર બનાવવા માટે ખૂબ વપરાય છે. તે લોખંડ ઓગાળવામાં, રસાયણ બનાવવા, કાચ, કાગળ, અને ખાંડ શુદ્ધ કરવામાં પણ ઉપયોગી છે.

Exam Tip: ચૂનાના પથ્થરના ઉપયોગો જણાવતી વખતે, સિમેન્ટ અને બાંધકામના ઉપયોગોને મુખ્ય તરીકે અને પછી અન્ય ઔદ્યોગિક ઉપયોગોનો ઉલ્લેખ કરો.

 

Question 2. અબરખ વિશે જણાવો.
Answer: અબરખના ગુણધર્મો અને ઉપયોગો નીચે પ્રમાણે છે:
• તે પાતળું, હલકું તથા ગરમી અને વિદ્યુતનું અવાહક (ખૂબ ધીમું વાહક) છે. તે વિદ્યુતનું ઊંચું દબાણ સહન કરી શકે છે.
• આથી તે વિદ્યુતના ઉપયોગથી ગરમ કરવા માટેનાં હીટર, ઇસ્ત્રી વગેરે સાધનોમાં વિદ્યુતરોધક (Insulator) તથા અગ્નિરોધક તરીકે વપરાય છે. આ ઉપરાંત, તે અન્ય વીજસાધનો, રેડિયો, ટેલિફોન, વિમાન, મોટર, ગ્રામોફોન, ધ્વનિશોષક પડદા વગેરેમાં વપરાય છે.
• તે ચળકાટ આપવા માટે કાચના પૂરક પદાર્થ તરીકે પણ ઉપયોગી છે.
• ભારતમાં બિહાર, ઝારખંડ, આંધ્ર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન અબરખના ઉત્પાદનમાં મુખ્ય રાજ્યો છે. આ ઉપરાંત, કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ અને તમિલનાડુમાંથી પણ અબરખ મળી આવે છે.
• ભારતમાં મસ્કોવાઈટ નામના અબરખનો વિશાળ જથ્થો મળી આવે છે.
• અબરખના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં ભારત પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે.
In simple words: અબરખ એક પાતળો, હલકો પદાર્થ છે જે ગરમી અને વીજળીને રોકે છે. તે હીટર અને ઇસ્ત્રી જેવા ઉપકરણોમાં વપરાય છે. ભારતમાં બિહાર અને ઝારખંડ તેના મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો છે.

Exam Tip: અબરખના ગુણધર્મો સમજાવતી વખતે, તેના વિદ્યુત અને ગરમીના અવાહક ગુણને ભારપૂર્વક જણાવો અને તેના મુખ્ય ઉપયોગોનું વર્ણન કરો.

 

Question 3. તાંબાની ઉપયોગિતા જણાવો.
Answer: તાંબાના ગુણધર્મો અને ઉપયોગો નીચે પ્રમાણે છે:
1. તાંબાનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારની મિશ્રધાતુઓ બનાવવા માટે થાય છે. તેમાં જસત ભેળવતાં પિત્તળ અને કલાઈ ભેળવતાં કાંસું બને છે. સોનું, ચાંદી વગેરેમાં પણ તે ભેળવાય છે.
2. તાંબાને ટીપીને તેને વિવિધ આકાર આપી શકાતા હોવાથી તે ખનીજોમાં સર્વપ્રથમ તાંબું માનવીના ઉપયોગમાં આવ્યું હશે એમ મનાય છે.
3. તાંબું વિદ્યુતની સુવાહક ધાતુ છે.
4. 'તામ્રયુગને ધાતુઓના યુગનો પહેલો તબક્કો ગણવામાં આવે છે.
5. તાંબાનો ઉપયોગ વાસણો, સુશોભનનાં સાધનો, સિક્કા, છાપકામનાં બીબાં, રંગીન કાચ, જંતુનાશક દવાઓ, સ્ફોટક પદાર્થો વગેરે બનાવવા માટે થાય છે.
• તાંબું એક ઉત્તમ વિદ્યુતવાહક હોવાથી વીજળીના તાર, વીજસાધનો અને રેડિયો, ટેલિફોન, ટેલિવિઝન, રેફ્રિજરેટર, ઍરકંડિશનર વગેરે સાધનો બનાવવામાં વપરાય છે.
In simple words: તાંબું એક મજબૂત અને ટીપી શકાય તેવી ધાતુ છે જે વીજળીની સારી વાહક છે. તે મિશ્ર ધાતુઓ બનાવવા, વાસણો, સિક્કા અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોમાં વપરાય છે. માનવીએ સૌપ્રથમ તાંબાનો ઉપયોગ કર્યો હોવાનું મનાય છે.

Exam Tip: તાંબાના ગુણધર્મો અને ઉપયોગો લખતી વખતે, તેની વાહકતા અને મિશ્રધાતુ બનાવવાની ક્ષમતાને મુખ્ય મુદ્દા તરીકે ધ્યાનમાં રાખો.

 

Question 4. ખનીજોના વર્ગીકરણ વિશે લખો.
Answer: ખનીજોનું વર્ગીકરણ નીચે પ્રમાણે છે:

ખનીજોનું સામાન્ય વર્ગીકરણ નીચે પ્રમાણે પણ કરી શકાય છે:
(1) ધાતુમય ખનીજો:
(i) કીમતી ધાતુમય ખનીજો: સોનું, ચાંદી, પ્લેટિનમ વગેરે.
(ii) વજનમાં હલકી એવી ધાતુવાળાં ખનીજો: મૅગ્નેશિયમ, બૉક્સાઇટ, ટીટાનિયમ વગેરે.
(iii) સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાતાં ખનીજો: લોખંડ, તાંબું, સીસું, જસત, કલાઈ, નિકલ વગેરે.
(iv) મિશ્રધાતુ બનાવવા વપરાતાં ખનીજો: મૅગેનીઝ, ક્રોમિયમ, ટંગસ્ટન, વેનેડિયમ વગેરે.
(2) અધાતુમય ખનીજો: ચૂનાના પથ્થર, ચૉક, ઍસ્બેસ્ટોસ, અબરખ, ફ્લોરસ્પાર, જિપ્સમ, સલ્ફર, હીરા વગેરે.
(3) સંચાલન શક્તિ માટે વપરાતાં ખનીજો: કોલસો, ખનીજ તેલ, કુદરતી વાયુ, યુરેનિયમ, થોરિયમ વગેરે.
In simple words: ખનીજોને ધાતુવાળા (જેમ કે સોનું, લોખંડ), અધાતુવાળા (જેમ કે ચૂનો, અબરખ) અને શક્તિ માટે વપરાતા (જેમ કે કોલસો, ખનીજ તેલ) એમ ત્રણ મુખ્ય જૂથોમાં વહેંચવામાં આવે છે.

Exam Tip: ખનીજોના વર્ગીકરણ કરતી વખતે, દરેક વર્ગનું નામ અને તેના બે-ત્રણ ઉદાહરણો યાદ રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે. આકૃતિ અથવા કોષ્ટકનો ઉપયોગ કરીને રજૂઆત વધુ અસરકારક બની શકે છે.

 

3. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો:

 

Question 1. 'આધુનિક યુગને 'ખનીજયુગ' કહે છે' શા માટે?
Answer: માનવીની લગભગ બધી પ્રવૃત્તિઓ ખનીજોમાંથી બનેલાં સાધનો સાથે જોડાયેલી છે. નાની ટાંકણીથી લઈને મોટા યંત્રો, વાહનો વગેરે ખનીજોમાંથી બને છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી ખનીજોનું મહત્વ ઘણું વધ્યું છે. આજનાં બધા વિકસિત રાષ્ટ્રો ખનીજોની વિવિધતા અને સમૃદ્ધિ તેમજ તેના ઉપયોગ માટે આધુનિક જ્ઞાન અને ટેકનિકલ વિકાસના કારણે સમૃદ્ધ થયાં છે. તેથી આધુનિક યુગને 'ખનીજયુગ' પણ કહેવામાં આવે છે.
In simple words: નાની વસ્તુઓથી લઈને મોટી મશીનો સુધી બધું ખનીજોમાંથી બને છે, તેથી આધુનિક યુગને 'ખનીજયુગ' કહેવાય છે કારણ કે આપણા જીવનમાં ખનીજો ખૂબ જ મહત્વના બની ગયા છે.

Exam Tip: આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતી વખતે, ખનીજોના વ્યાપક ઉપયોગ અને ઔદ્યોગિક વિકાસમાં તેમની ભૂમિકા પર ભાર મૂકો.

 

Question 2. આજે બિનપરંપરાગત ઊર્જાશક્તિનો ઉપયોગ શા માટે વધ્યો છે?
Answer: હાલમાં વિશ્વની ઊર્જાની મોટા ભાગની જરૂરિયાત કોલસો, ખનીજ તેલ, કુદરતી ગેસ અને લાકડું જેવા જૂના ઊર્જાસ્ત્રોતોથી પૂરી થાય છે.
• આ ઊર્જાસ્ત્રોતોનો જથ્થો મર્યાદિત છે. વળી, તે ફરીથી ન મેળવી શકાય તેવા શક્તિ સંસાધનો છે.
• જૂના ઊર્જાસ્ત્રોતોના જથ્થાઓ ઝડપથી ઘટી રહ્યા છે. તેના પરિણામે વિદ્યુત ઉત્પાદન પણ ધીમે ધીમે ઘટતું જશે. જંગલો પણ ઘટી રહ્યાં છે, એટલે ઇંધણ માટે લાકડું મેળવવું પણ મુશ્કેલ થતું જશે.
• આ સંજોગોમાં, નજીકના જ ભવિષ્યમાં ઊર્જાના બિનપરંપરાગત સ્ત્રોતોનો વધુને વધુ ઉપયોગ અનિવાર્ય થઈ જશે. વળી, તે ફરીથી મેળવી શકાય તેવા સંસાધનો છે.
• આથી આજે બિનપરંપરાગત ઊર્જાશક્તિનો ઉપયોગ વધ્યો છે.
In simple words: બિનપરંપરાગત ઊર્જાનો ઉપયોગ વધ્યો છે કારણ કે કોલસો અને તેલ જેવા જૂના ઊર્જા સ્ત્રોતો ખતમ થઈ રહ્યા છે અને તે ફરીથી બની શકતા નથી. નવી ઊર્જા જેમ કે સૂર્ય અને પવન ઊર્જા ફરીથી મળી શકે છે અને તે પર્યાવરણ માટે સારી છે, તેથી તેનો ઉપયોગ વધારવો જરૂરી છે.

Exam Tip: બિનપરંપરાગત ઊર્જાના ઉપયોગમાં વૃદ્ધિના કારણો જણાવતી વખતે, પરંપરાગત સ્ત્રોતોની મર્યાદાઓ અને બિનપરંપરાગત સ્ત્રોતોના પુનઃપ્રાપ્ય સ્વભાવ પર ભાર મૂકો.

 

Question 3. લોખંડ વિશે જણાવો.
Answer: લોખંડ આધુનિક વિશ્વના ઔદ્યોગિક વિકાસના પાયા સમાન ખનીજ ગણાય છે.
**ગુણધર્મો:**
(1) તે સસ્તું, મજબૂત અને ટકાઉ ધાતુ છે.
(2) તે અન્ય ધાતુઓ સાથે ભળી જાય છે.
**ઘડતરનું લોખંડ:** લોખંડ અશુદ્ધ સ્વરૂપમાં (લોહઅયસ્ક) મળે છે. તેને શુદ્ધ કરવા કોક અને ચૂના સાથે મોટી ભઠ્ઠીમાં તપાવીને ગાળવામાં આવે છે. તેથી ઢાળનું લોખંડ મળે છે. આ લોખંડમાંથી કાર્બન તત્ત્વ દૂર કરવામાં આવતાં જે લોખંડ મળે છે, તે 'ઘડતરનું લોખંડ' કહેવાય છે.
**લોખંડની કાચી ધાતુના ચાર પ્રકાર:**
(1) હેમેટાઈટ
(2) મૅગ્નેટાઇટ,
(3) લિમોનાઈટ અને
(4) સિડેરાઇટ.
**ઉપયોગો:** ટાંકણીથી માંડીને મોટાં યંત્રો, યંત્રસામગ્રી, 2 મોટરગાડીઓ, જહાજો, રેલવે, પુલો, મકાનો, સંરક્ષણ શસ્ત્રો વગેરે બનાવવામાં લોખંડનો મોટા પાયા પર ઉપયોગ થાય છે.
**પ્રાપ્તિસ્થાનો:** ભારતમાં સૌથી વધુ લોખંડ કર્ણાટક રાજ્યમાંથી મળે છે. તે પછી ક્રમશઃ ઓડિશા, ઝારખંડ, છત્તીસગઢ અને આંધ્ર પ્રદેશમાંથી મળે છે. તદુપરાંત ગોવા, રાજસ્થાન, તમિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ, કેરલ, ઉત્તર પ્રદેશ, અસમ વગેરે રાજ્યોમાંથી પણ લોખંડ મળે છે.
In simple words: લોખંડ ઉદ્યોગો માટે ખૂબ જ મહત્વનું છે કારણ કે તે સસ્તું, મજબૂત અને અન્ય ધાતુઓ સાથે ભળી શકે છે. તે મશીનો, વાહનો અને ઇમારતો બનાવવામાં વપરાય છે. ભારતમાં કર્ણાટક અને ઓડિશા મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો છે.

Exam Tip: લોખંડ વિશે લખતી વખતે, તેના ગુણધર્મો, પ્રકારો અને મુખ્ય ઉપયોગો સાથે ભારતમાં તેના પ્રાપ્તિસ્થાનોનો ઉલ્લેખ કરો.

 

Question 4. ભારતમાં મેંગેનીઝ કયાં કયાં રાજ્યોમાંથી ઉપલબ્ધ બન્યું છે?
Answer: ભારતમાં મૅગેનીઝ મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશા, કર્ણાટક અને ગોવા વગેરે રાજ્યોમાંથી ઉપલબ્ધ બન્યું છે.
In simple words: ભારતમાં, મેંગેનીઝ મુખ્યત્વે મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશા, કર્ણાટક અને ગોવા જેવા રાજ્યોમાંથી મળે છે.

Exam Tip: મેંગેનીઝના પ્રાપ્તિસ્થાનો જણાવતી વખતે, મુખ્ય રાજ્યોના નામ યાદ રાખો અને તેને સ્પષ્ટ રીતે સૂચવો.

 

4. દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

 

Question 1. પાલનપુરની એક શાળા ધોરણ 10ના વિદ્યાર્થીઓને બાયોગેસ પ્લાન્ટનું નિદર્શન કરાવવા ઇચ્છે છે, તો તે સૌથી નજીકનું કયું સ્થળ પસંદ કરશે?
(A) આબુ
(B) દાંતીવાડા
(C) મેથાણા
(D) ઉનાઈ
Answer: (B) દાંતીવાડા
In simple words: પાલનપુરથી સૌથી નજીક દાંતીવાડા આવેલું છે, જ્યાં બાયોગેસ પ્લાન્ટ છે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં, વિકલ્પોમાં આપેલા સ્થળોના ભૌગોલિક સ્થાન અને તેમની જાણીતી વિશેષતાઓ વિશે પાયાનું જ્ઞાન હોવું જરૂરી છે.

 

Question 2. ભવિષ્યમાં ભૂતાપીય ઉષ્મા શક્તિનો ઉપયોગ કરી શકાય તે સારું મોજણી કરવા ભારત સરકારના કેટલાક અધિકારીઓ ગુજરાતની મુલાકાત લેવા માગે છે. નીચે જણાવેલ ચાર સ્થળો પૈકી ત્રણ સ્થળોએ જવા જેટલો જ તેમની પાસે સમય છે. તો કયા સ્થળની મુલાકાત તેઓએ ટાળવી જોઈએ?
(A) તુલસીશ્યામ
(B) ઉનાઈ
(C) સાપુતારા
(D) લસુન્દ્રા
Answer: (C) સાપુતારા
In simple words: તુલસીશ્યામ, ઉનાઈ અને લસુન્દ્રા ગુજરાતમાં ભૂતાપીય ઊર્જાના સ્થળો છે, જ્યારે સાપુતારા એક ગિરિમથક છે અને ભૂતાપીય ઊર્જા સાથે સંબંધિત નથી, તેથી અધિકારીઓએ સાપુતારાની મુલાકાત ટાળવી જોઈએ.

Exam Tip: ગુજરાતના મુખ્ય ગિરિમથકો અને ભૂતાપીય ઊર્જા ધરાવતા સ્થળો વિશે સ્પષ્ટ માહિતી યાદ રાખો.

 

Question 3. નીચે આપેલાં જોડકાં લક્ષમાં લઈ ચાર વિકલ્પો પૈકી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

(A) (1 – a), (2 – c), (3 – b), (4 – d).
(B) (1 – c), (2 – d), (3 – a), (4 – b).
(C) (3 – b), (2 – a), (3 – d), (4 – c).
(D) (1 – d), (2 – a), (3 – c), (4 – b).
Answer: (B) (1 – c), (2 – d), (3 – a), (4 – b)
In simple words: ચાંદી અને પ્લેટિનમ કીમતી ધાતુઓ છે. મેગ્નેશિયમ અને ટાઇટેનિયમ હલકી ધાતુઓ છે. સીસું અને નિકલ સામાન્ય ઉપયોગમાં આવે છે. ટંગસ્ટન અને વેનેડિયમ મિશ્ર ધાતુઓ બનાવવા વપરાય છે.

Exam Tip: જોડકાંવાળા પ્રશ્નોમાં, દરેક વિકલ્પને કાળજીપૂર્વક જોડીને સાચો સમૂહ ઓળખો. ખનીજોના વર્ગીકરણ અને તેમના ઉદાહરણો યાદ રાખો.