GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 9 આનુવંશિકતા અને ઉર્વિકાસ

GSEB Class 10 Science આनुवंशિકતા અને ઉર્વિકાસ Textbook Questions and Answers

 

Question 1. મેન્ડલના એક પ્રયોગમાં ઊંચો વટાણાનો છોડ જેના પુષ્પ જાંબલી રંગના હતા. તેનું સંકરણ નીચા વટાણાના છોડ કે જેના પુષ્પ સફેદ રંગના હતા, તેની સાથે કરાવવામાં આવ્યું. તેમની સંતતિના બધા જ છોડમાં પુષ્પ જાંબલી રંગના હતા, પરંતુ તેમાંથી અડધોઅડધ છોડ નીચા હતા. આ પરથી કહી શકાય કે ઊંચા પિતૃછોડની આનુવંશિક રચના નીચેના પૈકી એક હતી.
(a) TTWW
(b) Ttww
(c) TtWW
(d) TtWw
Answer: (c) TtWW
In simple words: મેન્ડલના પ્રયોગમાં, ઊંચા જાંબલી ફૂલવાળા છોડ અને નીચા સફેદ ફૂલવાળા છોડ વચ્ચે સંકરણ કરાવતા, પ્રથમ પેઢીમાં બધા છોડ ઊંચા અને જાંબલી ફૂલવાળા મળ્યા, પણ બીજી પેઢીમાં અડધા છોડ નીચા મળ્યા. આથી, મૂળ ઊંચા છોડની જનીનિક રચના TtWW હતી, કારણ કે Tt માંથી t ગુણધર્મ નીચા છોડ માટે જવાબદાર હતો.

Exam Tip: મેન્ડલના એકસંકરણ અને દ્વિસંકરણ પ્રયોગોને તેમની પેઢીઓના પરિણામો અને જનીનિક રચનાઓ સાથે યાદ રાખો. પ્રભાવી અને પ્રચ્છન્ન લક્ષણોને યોગ્ય રીતે ઓળખો.

 

Question 2. નીચેનામાંથી કયું સમમૂલક અંગોનું ઉદાહરણ છે?
(a) આપણો હાથ અને કૂતરાનું અગ્રઉપાંગ
(b) આપણા દાંત અને હાથીના દાંત
(c) બટાટા અને ઘાસનું પ્રરોહ
(d) આપેલ તમામ
Answer: (d) આપેલ તમામ
In simple words: સમમૂલક અંગો એટલે એવા અંગો જેની મૂળ રચના એકસરખી હોય પણ કાર્યો જુદાં જુદાં હોય. આપણા હાથ અને કૂતરાના આગળના પગ, આપણા દાંત અને હાથીના દાંત, અને બટાટા તથા ઘાસના પ્રકાંડ એ બધા આવા જ અંગોના દાખલા છે.

Exam Tip: સમમૂલક અને સમરૂપ અંગો વચ્ચેનો તફાવત સમજી લો. સમમૂલક અંગો સમાન મૂળભૂત રચના દર્શાવે છે પણ કાર્યોમાં ભિન્ન હોઈ શકે, જ્યારે સમરૂપ અંગો કાર્યોમાં સમાન હોય છે પણ તેમની રચના ભિન્ન હોય છે.

 

Question 3. ઉદ્વિકાશીય દ્રષ્ટિકોણથી આપણી કોની સાથે વધારે સમાનતા છે?
(a) ચીનનો વિદ્યાર્થી
(b) ચિમ્પાન્ઝી
(c) કરોળિયો
(d) જીવાણુ
Answer: (a) ચીનનો વિદ્યાર્થી
In simple words: ઉદ્વિકાસની દ્રષ્ટિએ, આપણે મનુષ્યો એક જ જાતિના છીએ, પછી ભલે આપણે ગમે તે પ્રદેશમાં રહેતા હોઈએ. તેથી, ચીનનો વિદ્યાર્થી આપણી સાથે જીનેટિકલી વધુ સમાન છે.

Exam Tip: ઉદ્વિકાસના સંદર્ભમાં, પ્રજાતિઓની સમાનતા સામાન્ય પૂર્વજ પર આધાર રાખે છે. મનુષ્યની વિવિધ જાતિઓ બધા એક જ પ્રજાતિ Homo sapiens ના સભ્યો છે.

 

Question 4. એક અભ્યાસ પરથી જાણી શકાયું કે આછા રંગની આંખોવાળાં બાળકોના પિતૃ (માતા-પિતા)ની આંખો પણ આછા રંગની હોય છે. તેના આધારે શું આપણે કહી શકીએ કે આંખોના આછા રંગનું લક્ષણ પ્રભાવી છે કે પ્રચ્છન્ન છે? તમારા જવાબની સમજૂતી આપો.
Answer: ના, આપેલી માહિતીના આધારે કહી શકાય નહીં કે, આંખોના આછા રંગનું લક્ષણ પ્રભાવી છે કે પ્રચ્છન્ન છે. કારણ કે આંખોના રંગના બે વૈકલ્પિક લક્ષણ, આછા રંગ અને કાળા રંગ વચ્ચેના સંકરણના પરિણામો આ બાબત નક્કી કરવા માટે જરૂરી છે. માહિતી માટે સામાન્ય રીતે વસતિમાં કાળા રંગની આંખોની સાપેક્ષે આંખોના આછા રંગનું લક્ષણ ખૂબ ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. તે દર્શાવે છે કે, આછા રંગનું લક્ષણ પ્રચ્છન્ન છે.
In simple words: આ માહિતી પૂરતી નથી. કોઈ લક્ષણ પ્રભાવી છે કે પ્રચ્છન્ન, તે જાણવા માટે જુદા જુદા રંગની આંખો ધરાવતા માતા-પિતાના બાળકોમાં તે લક્ષણ કેવી રીતે દેખાય છે તે જોવું પડે. સામાન્ય રીતે, આછી આંખો ઓછી જોવા મળે છે, જે સૂચવે છે કે તે પ્રચ્છન્ન લક્ષણ હોઈ શકે છે.

Exam Tip: પ્રભાવી અને પ્રચ્છન્ન લક્ષણો નક્કી કરવા માટે, પ્રથમ અને દ્વિતીય પેઢીના પરિણામો (F1 અને F2)નું વિશ્લેષણ કરવું જરૂરી છે. ફક્ત એક પેઢીના અવલોકનો પરથી નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં.

 

Question 5. જૈવ-ઉદ્વિકાસ અને વર્ગીકરણના અભ્યાસક્ષેત્ર કઈ રીતે પરસ્પર સંબંધિત છે?
Answer: જાતિઓના જૈવ-ઉદ્વિકાસનો ક્રમ તેમનાં લક્ષણોને આધારે સમૂહ બનાવીને નક્કી કરી શકાય છે. સજીવોને તેમની સમાનતાઓને આધારે સમૂહોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. જો બે જાતિઓ વચ્ચે વધુ લક્ષણો સામાન્ય હોય, તો તેઓ વધુ નજીક સંકળાયેલી છે અને નજીકના ભૂતકાળમાં સામાન્ય પૂર્વજમાંથી તેમનો ઉદ્વિકાસ થયો છે. આમ, નજીકના સામાન્ય પૂર્વજ ધરાવતી જાતિઓના નાના સમૂહ, પછી દૂરના પૂર્વજ ધરાવતા મોટા સમૂહ તૈયાર કરવામાં આવે, તો જૈવ-ઉદ્વિકાસ અને વર્ગીકરણ અભ્યાસ-ક્ષેત્રને પરસ્પર સાંકળી શકાય છે.
In simple words: જૈવ-ઉદ્વિકાસ અને વર્ગીકરણ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. જીવોની સમાનતાઓ જોઈને તેમને જૂથમાં વહેંચીએ તો આપણે તેમના ઉદ્વિકાસનો ઇતિહાસ શોધી શકીએ છીએ. જે જીવો વધુ સમાન હોય, તેઓ એકબીજાના નજીકના સંબંધી હોય છે અને તેમનો ઉદ્ભવ એક જ પૂર્વજમાંથી થયો હોય છે.

Exam Tip: વર્ગીકરણ એ ઉદ્વિકાસીય સંબંધોને સમજવા માટેનું એક સાધન છે. જીવોની સમાનતા કે ભિન્નતા તેમના સામાન્ય પૂર્વજ સાથેના સંબંધને સૂચવે છે. બંને ક્ષેત્રો જીવોના ઇતિહાસને સમજવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 6. સમજાત અને સમરૂપ અંગો ઉદાહરણ આપી સમજાવો. અથવા સમજાવો સમમૂલક અંગો અને કાર્યસદશ અંગો અને બંનેના એક-એક ઉદાહરણ આપો.
Answer: સમજાત અંગો (સમમૂલક અંગો) ઉત્પત્તિ તેમજ સંરચનાની દ્રષ્ટિએ એકસમાન, પરંતુ કાર્યની દ્રષ્ટિએ ભિન્ન હોય તેવાં અંગોને સમજાત અંગો (સમમૂલક અંગો) કહે છે. ઉદાહરણ: દેડકા, ગરોળી, પક્ષી અને મનુષ્યનાં ઉપાંગો. સમરૂપ અંગો (કાર્યસદશ અંગો) સરખો દેખાવ અને સમાન કાર્ય કરતાં, પરંતુ પાયાની સંરચના અને ઉત્પત્તિની દ્રષ્ટિએ તદ્દન જુદાં હોય તેવાં અંગોને સમરૂપ અંગો (કાર્યસદશ અંગો) કહે છે. ઉદાહરણ: ચામાચીડિયાની પાંખ અને પક્ષીની પાંખ.
In simple words: સમમૂલક અંગો એવાં હોય છે જેની મૂળ રચના અને શરૂઆત એકસરખી હોય પણ તેમના કામ અલગ અલગ હોય, જેમ કે માણસ, દેડકા, ગરોળી અને પક્ષીના હાથ-પગ. સમરૂપ અંગો એવાં હોય છે જે દેખાવમાં અને કામમાં સરખાં હોય પણ તેમની મૂળ રચના અને ઉત્પત્તિ જુદી હોય, જેમ કે ચામાચીડિયા અને પક્ષીની પાંખો.

Exam Tip: સમમૂલક અંગો અપસારી ઉદ્વિકાસ દર્શાવે છે (એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી અલગ-અલગ કાર્યો માટે અનુકૂલન), જ્યારે સમરૂપ અંગો અભિસારી ઉદ્વિકાસ દર્શાવે છે (જુદા-જુદા પૂર્વજોમાંથી સમાન કાર્યો માટે અનુકૂલન).

 

Question 7. કૂતરાની ચામડીના પ્રભાવી રંગને જાણવા માટેના હેતુથી એક પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરો.
Answer:
લક્ષણ: ધર્મ (રુવાંટી) નો રંગ
અભિવ્યક્તિ: કાળો અને સફેદ
P પેઢી: કાળો રંગ ધરાવતી રુવાંટી (શુદ્ધ/સમયુગ્મી) અને સફેદ રંગ ધરાવતી રુવાંટી (શુદ્ધ/સમયુગ્મી).
નર \( BB \) \( \times \) માદા \( bb \)
પ્રજનન
\( F_1 \) પેઢી: બધી સંતતિ કાળા રંગની રુવાંટી \( Bb \)
\( F_1 \) પેઢીમાં જનનકોષો: \( B \) અને \( b \)
આ કાળા રંગના કૂતરાઓમાં સ્વફલન કરાવતા:
નર \( Bb \) \( \times \) માદા \( Bb \)

\( F_2 \) પેઢી:
1 કાળા રંગની રુવાંટી (સમયુગ્મી) \( BB \)
2 કાળા રંગની રુવાંટી (વિષમયુગ્મી) \( Bb \)
1 સફેદ રંગની રુવાંટી (સમયુગ્મી) \( bb \)
આથી, કૂતરામાં કાળો રંગ ધરાવતી રુવાંટી પ્રભાવી લક્ષણ છે.
જો \( F_1 \) પેઢીમાં બધી સંતતિમાં સફેદ રંગની રુવાંટી જોવા મળે, તો કૂતરામાં સફેદ રંગ ધરાવતી રુવાંટી પ્રભાવી લક્ષણ ગણાય.
In simple words: કૂતરાના રુવાંટીના કાળા અને સફેદ રંગમાંથી કયો પ્રભાવી છે તે જાણવા માટે, શુદ્ધ કાળા (BB) અને શુદ્ધ સફેદ (bb) કૂતરાઓનું સંકરણ કરાવો. પ્રથમ પેઢીમાં (F1) બધા કાળા રુવાંટીવાળા કૂતરા મળે તો કાળો રંગ પ્રભાવી છે. પછી F1 પેઢીના કૂતરાઓનું સંકરણ કરાવતા (F2 પેઢી), કાળા અને સફેદ કૂતરાઓ 3:1 ના ગુણોત્તરમાં મળશે, જે કાળા રંગને પ્રભાવી સાબિત કરશે.

Exam Tip: જનીનિક પ્રયોગો (પુનેટ સ્ક્વેર) નો ઉપયોગ કરીને લક્ષણોના પ્રભાવી અને પ્રચ્છન્ન સ્વરૂપોને ઓળખી શકાય છે. F1 અને F2 પેઢીના પરિણામોનું વિશ્લેષણ લક્ષણના વારસાગમન વિશે માહિતી આપે છે.

 

Question 8. જીવાશ્મ કે અશ્મીનું શું મહત્ત્વ છે?
Answer: ભૂતકાળમાં અસ્તિત્વ ધરાવતાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનાં મૃતશરીરનાં અંગો કે તેમની છાપ અશ્મી છે. અશ્મીઓ ઉદ્વિકાસના સીધા પુરાવા છે. પૃથ્વીની સપાટીની નજીક મળી આવતા અશ્મીઓ ઊંડા સ્તરમાં મળી આવેલા અશ્મીઓની તુલનામાં તાજેતરના છે. અશ્મીઓના અભ્યાસ પરથી પ્રાચીન અને વર્તમાન સજીવો વચ્ચે ઉદ્વિકાશીય સંબંધ શોધી શકાય છે. અશ્મીઓ પ્રાચીન સજીવોની તેમજ તે સમયગાળાની પણ માહિતી આપે છે.
In simple words: જીવાશ્મ (અશ્મી) એટલે લાખો વર્ષો પહેલાં મરી ગયેલા છોડ કે પ્રાણીઓના શરીરના ભાગો કે છાપ. તે ઉદ્વિકાસના પુરાવા છે. તે આપણને બતાવે છે કે જુના જીવો કેવા હતા અને આજના જીવો સાથે તેમનો શું સંબંધ છે. જુના અશ્મીઓ જમીનના ઊંડાણમાં મળે છે, જ્યારે નવા અશ્મીઓ ઉપરના ભાગમાં.

Exam Tip: અશ્મીઓના અભ્યાસને પેલિયોન્ટોલોજી કહે છે. અશ્મીઓ ઉદ્વિકાસીય સમયરેખા, લુપ્ત થયેલી પ્રજાતિઓ અને ભૂતકાળના વાતાવરણ વિશે મૂલ્યવાન માહિતી આપે છે. તેમની ઉંમર નક્કી કરવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે.

 

Question 9. કયા પુરાવાને આધારે આપણે કહી શકીએ છીએ કે જીવની, ઉત્પત્તિ અજૈવિક પદાર્થોમાંથી થઈ છે?
Answer: સ્ટેનલી એલ. મિલર અને હેરાલ્ડ સી. ઉરે: 1953માં તેમણે એક પ્રયોગમાં આદિ પૃથ્વીના વાતાવરણ જેવું સમાન વાતાવરણ કૃત્રિમ રીતે નિર્માણ કર્યું. તેમાં તેમણે એમોનિયા, મિથેન, હાઇડ્રોજન અને પાણીની વરાળ વગેરે અણુઓ / સંયોજનો લીધા, પરંતુ ઑક્સિજનની ગેરહાજરી રાખી. આ મિશ્રણને 100 °Cથી થોડા ઓછા તાપમાને રાખ્યું અને આ વાયુને તણખાઓ ઉત્પન્ન કરવામાં આવ્યા. એક અઠવાડિયા પછી, 15 % કાર્બન સરળ કાર્બનિક સંયોજનોમાં રૂપાંતરિત થયા. તેમાં પ્રોટીન અણુઓનું નિર્માણ કરતા એમિનો ઍસિડ પણ હતા.
In simple words: મિલર અને ઉરે નામના વૈજ્ઞાનિકોએ 1953માં એક પ્રયોગ કર્યો. તેમણે પૃથ્વીના જૂના વાતાવરણ જેવું વાતાવરણ બનાવ્યું, જેમાં એમોનિયા, મિથેન, હાઇડ્રોજન અને પાણીની વરાળ હતી, પણ ઑક્સિજન નહોતો. તેમાં વીજળીના તણખા નાખી ગરમી આપી. એક અઠવાડિયા પછી, તેમને પ્રોટીન બનાવતા એમિનો ઍસિડ સહિત કાર્બનિક પદાર્થો મળ્યા. આ દર્શાવે છે કે જીવની ઉત્પત્તિ અજૈવિક પદાર્થોમાંથી થઈ શકે છે.

Exam Tip: મિલર-ઉરેનો પ્રયોગ એ જીવની ઉત્પત્તિ (abiogenesis) ના સિદ્ધાંતને સમર્થન આપતો એક મુખ્ય પુરાવો છે. આ પ્રયોગ દર્શાવે છે કે પૃથ્વીના પ્રારંભિક વાતાવરણમાં કાર્બનિક સંયોજનો કુદરતી રીતે બની શકે છે.

 

Question 10. “અલિંગી પ્રજનનની તુલનામાં લિંગી પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલી ભિન્નતાઓ વધારે સ્થાયી હોય છે.” સમજાવો. આ લિંગી પ્રજનન કરનારા સજીવોના ઉદ્વિકાસને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે?
Answer:
1. અલિંગી પ્રજનનની તુલનામાં લિંગી પ્રજનન વધારે દ્રશ્ય ભિન્નતાઓ સર્જે છે, કારણ કે લિંગી પ્રજનનમાં દરેક પેઢીમાં પૂર્વઅસ્તિત્વ ધરાવતા બે પિતૃના DNAની નકલોનું સંયોજન પ્રાપ્ત થાય છે.
2. જનનકોષોના નિર્માણમાં અર્ધસૂત્રીભાજન દરમિયાન જનીનોનાં નવાં સંયોજનો રચાય છે. લિંગી પ્રજનન દરમિયાન વધારે દ્રશ્ય ભિન્નતાઓમાંથી પ્રાકૃતિક પસંદગી દ્વારા કેટલીક અનુકૂલિત ભિન્નતાઓની પસંદગી થાય છે.
જ્યારે અલિંગી પ્રજનનમાં સંતતિઓ તેમના પિતૃની આબેહૂબ નકલો હોય છે. આથી, લિંગી પ્રજનનમાં ઉત્પન્ન થતી ભિન્નતાઓ સ્થાયી થઈ સંચય પામે છે અને ઉદ્વિકાસને પ્રેરે છે.
In simple words: લિંગી પ્રજનનથી અલિંગી પ્રજનન કરતાં વધુ અને સ્થાયી ફેરફારો (ભિન્નતાઓ) આવે છે, કારણ કે તેમાં બે માતા-પિતાના DNA ભળે છે અને નવા જનીનો બને છે. આ ફેરફારો પર્યાવરણમાં જીવવા માટે ફાયદાકારક હોય તો તે જીવો વધુ ટકે છે અને ઉદ્વિકાસને મદદ કરે છે. અલિંગી પ્રજનનમાં બાળકો માતા-પિતા જેવા જ હોય છે, એટલે ફેરફારો ઓછા હોય છે.

Exam Tip: લિંગી પ્રજનન જીવોમાં ભિન્નતાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે, જે પ્રાકૃતિક પસંદગી દ્વારા ઉદ્વિકાસને આગળ ધપાવે છે. ભિન્નતા એ જીવોના પર્યાવરણ સાથેના અનુકૂલન માટે અત્યંત જરૂરી છે.

 

Question 11. સંતતિ કે બાળપેઢીમાં નર અને માદા પિતૃઓ દ્વારા આનુવંશિક યોગદાનમાં સરખી ભાગીદારી કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરી શકાય છે?
Answer: નર અને માદા પિતૃઓ અનુક્રમે નર જનનકોષો (શુક્રકોષો) અને માદા જનનકોષો (અંડકોષો) ઉત્પન્ન કરે છે. તેમાં બિનપ્રજનનકોષો વાનસ્પતિક કોષોની તુલનામાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા અને DNAની માત્રા અડધી હોય છે. બંને પિતૃ (નર અને માદા)ના આ શુક્રકોષ અને અંડકોષ સંમિલન પામી યુગ્મનજ (ફલિતાંડ) બનાવે છે. ફલિતાંડ નવી સંતતિનો પ્રથમ કોષ છે. આ બાબત સુનિશ્ચિત કરે છે કે ફલિતાંડમાંથી વિકાસ પામતી સંતતિમાં નર અને માદા પિતૃની આનુવંશિક (જનીનિક) ભાગીદારી સરખી છે.
In simple words: બાળકોને માતા અને પિતા બંને તરફથી સરખા ગુણધર્મો મળે તે માટે, માતા અને પિતા અડધા જનીનવાળા કોષો (શુક્રકોષ અને અંડકોષ) બનાવે છે. જ્યારે આ કોષો ભેગા થાય છે, ત્યારે એક નવો કોષ (યુગ્મનજ) બને છે, જેમાં માતા અને પિતા બંનેના જનીનો સરખા ભાગે હોય છે.

Exam Tip: જાતિમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા જાળવી રાખવા માટે અર્ધસૂત્રણની પ્રક્રિયા અનિવાર્ય છે. પ્રત્યેક પિતૃમાંથી અડધા જનીનસમૂહ મેળવવાથી સંતતિમાં કુલ જનીનસમૂહ જળવાઈ રહે છે.

 

Question 12. માત્ર તે ભિન્નતાઓ જે કોઈ એકલ સજીવના માટે ઉપયોગી હોય છે, વસતિમાં પોતાના અસ્તિત્વને જાળવી રાખે છે. શું તમે આ વિધાન સાથે સંમત છો? શા માટે અથવા શા માટે નહિ?
Answer: હા. હું આ વિધાન સાથે સંમત છું, કારણ કે સજીવમાં આનુવંશિક (જનીનિક) ભિન્નતા તેને અનુકૂલન અને જીવિતતા માટે ઉપયોગી નીવડી શકે. આ ઉપરાંત, ઉપયોગી ભિન્નતા ધરાવતા સજીવ પ્રજનન દ્વારા વધુ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે અને આ જનીનિક ભિન્નતા વસતિમાં અસ્તિત્વ જાળવી રાખવા મદદરૂપ બને.
In simple words: હા, હું આ વાત સાથે સહમત છું. જે ફેરફારો (ભિન્નતાઓ) જીવને જીવવામાં મદદ કરે છે, તે જ ટકી રહે છે. આવા ફાયદાકારક ફેરફારો ધરાવતા જીવો વધુ બાળકો પેદા કરે છે અને તે ફેરફારોને આગળ વધારી જાતિને ટકાવી રાખે છે.

Exam Tip: પ્રાકૃતિક પસંદગીનો સિદ્ધાંત આ વિધાનને સમર્થન આપે છે. અનુકૂલિત ભિન્નતાઓ ધરાવતા સજીવોને જીવવા અને પ્રજનન કરવાની વધુ તકો મળે છે, જેના કારણે તેમની સંખ્યા વધે છે અને જાતિ ટકી રહે છે.

 

GSEB Class 10 Science આનુવંશિકતા અને ઉર્વિકાસ Intext Questions and Answers

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 143)

 

Question 1. જો એક “લક્ષણ A' અલિંગી પ્રજનનવાળી વસતિમાં 10 % સભ્યોમાં જોવા મળે છે અને લક્ષણ ' તેની વસતિમાં 60 % સજીવોમાં મળી આવે છે, તો કયું લક્ષણ પહેલાં ઉત્પન્ન થયું હશે?
Answer: અલિંગી પ્રજનન કરતી વસતિમાં લક્ષણ B ધરાવતી વસતિ 60 % છે. તેથી લક્ષણ B, લક્ષણ A કરતાં પહેલાં ઉત્પન્ન થયું હશે. કારણ કે, અલિંગી પ્રજનન કરતી વસતિઓમાં DNA પ્રતિકૃતિમાં સર્જાતી ન્યૂનતમ ખામીને કારણે નવું લક્ષણ ઉત્પન્ન થવાની સંભાવના ખૂબ ઓછી રહે છે. તેથી લક્ષણ A' અલિંગી પ્રજનનવાળી વસતિમાં પછીથી ઉત્પન્ન થયું હશે.
In simple words: જો લક્ષણ B વધુ જીવોમાં (60%) જોવા મળે છે અને લક્ષણ A ઓછા જીવોમાં (10%) જોવા મળે છે, તો લક્ષણ B પહેલાં આવ્યું હશે. અલિંગી પ્રજનનમાં DNAની નકલો બને ત્યારે ઓછા ફેરફાર થાય છે. તેથી, જે લક્ષણ વધુ જીવોમાં હોય તે જૂનું હોય છે.

Exam Tip: વસતિમાં કોઈ લક્ષણની આવૃત્તિ તેના ઉત્પત્તિ સમય સાથે સંબંધિત હોય છે. જે લક્ષણ વધુ વ્યાપક હોય છે, તે સામાન્ય રીતે વધુ જૂનું હોય છે, કારણ કે તેને વસતિમાં ફેલાવાનો વધુ સમય મળ્યો હોય છે.

 

Question 2. જાતિના સભ્યોની સંખ્યા વધવા છતાં જીવિતતાનું પ્રમાણ કેવી રીતે વધી જાય છે?
Answer: જાતિમાં ભિન્નતાઓની ઉત્પત્તિ DNA પ્રતિકૃતિમાં સર્જાતી ન્યૂનતમ ખામીને કારણે કે લિંગી પ્રજનન દરમિયાન થાય છે.
• ભિન્નતાઓની પ્રકૃતિના આધારે વિવિધ સજીવોને વિવિધ પ્રકારનો લાભ મળે છે.
• લાભકારક ભિન્નતાઓ ધરાવતા સભ્યો પર્યાવરણનાં પરિબળો સામે અનુકૂલન સાધી વધારે યોગ્ય રીતે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખે છે.
• લાભકારક ભિન્નતાઓ ધરાવતા સભ્યો તેમની સંખ્યાનો વધારો કરે છે.
In simple words: જાતિના સભ્યોમાં ફેરફારો (ભિન્નતાઓ) DNA કોપી થતી વખતે ભૂલોથી કે લિંગી પ્રજનનથી આવે છે. આ ફેરફારો જો જીવોને પર્યાવરણમાં જીવવા માટે મદદ કરે, તો તે જીવો વધુ ટકી શકે છે અને તેમની સંખ્યા વધે છે.

Exam Tip: ભિન્નતા એ પ્રાકૃતિક પસંદગીનો કાચો માલ છે. તે જીવોને બદલાતા પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા અને જીવિત રહેવા માટે જરૂરી છે, જેનાથી જાતિની જીવિતતા વધે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 147)

 

Question 1. મેન્ડલના પ્રયોગો દ્વારા કેવી રીતે સમજી શકાય કે લક્ષણ પ્રભાવી અથવા પ્રચ્છન્ન હોય છે?
Answer: મેન્ડલે ઊંચા (TT) અને શુદ્ધ નીચા (tt) છોડ વચ્ચે પરંપરાગત સંકરણ પ્રયોગ યોજ્યો અને \( F_1 \) પેઢીમાં બધા ઊંચા (Tt) છોડ મેળવ્યા. આ દર્શાવે છે કે, T જનીનની એક જ નકલ છોડને ઊંચા બનાવવા માટે પર્યાપ્ત છે. તે પરથી કહી શકાય કે એક લક્ષણ તેના વૈકલ્પિક સ્વરૂપની હાજરીમાં વ્યક્ત થાય છે. આ પ્રભાવી લક્ષણ છે અને તેની હાજરીમાં વ્યક્ત ન થતું વૈકલ્પિક લક્ષણ પ્રચ્છન્ન છે.
In simple words: મેન્ડલે ઊંચા અને નીચા છોડ વચ્ચે સંકરણ કરાવ્યું. પહેલી પેઢીના બધા છોડ ઊંચા હતા. આનો અર્થ એ થયો કે ઊંચા થવાનો ગુણ (લક્ષણ) પ્રભાવી છે, કારણ કે તે નીચા થવાના ગુણ (પ્રચ્છન્ન લક્ષણ) ને દબાવી દે છે અને દેખાય છે.

Exam Tip: મેન્ડલના પ્રયોગોમાં F1 પેઢીમાં દેખાતા લક્ષણો પ્રભાવી હોય છે, જ્યારે F1 પેઢીમાં છુપાયેલા રહેલા અને F2 પેઢીમાં ફરીથી દેખાતા લક્ષણો પ્રચ્છન્ન હોય છે.

 

Question 2. મેન્ડલના પ્રયોગો દ્વારા કેવી રીતે સમજી શકાય કે વિવિધ લક્ષણો સ્વતંત્ર રીતે આનુવંશિક હોય છે?
Answer: મેન્ડલે વટાણાના છોડ પર દ્વિસંકરણ પ્રયોગ કર્યો. ગોળ બીજ ધરાવતા ઊંચા છોડ સાથે ખરબચડાં બીજ ધરાવતા નીચા છોડનું સંકરણ કરાવતાં F1 પેઢીમાં બધા છોડ ગોળ બીજ ધરાવતા ઊંચા જોવા મળ્યા. F1 સંતતિમાં સ્વપરાગનયન કરાવતાં F2 પેઢી મળી. F2 પેઢીમાં પિતૃ-સંયોજન સાથે નવા સંયોજન ધરાવતા છોડ મળ્યા. કેટલાંક ગોળ બીજ ધરાવતા નીચા છોડ અને કેટલાંક ખરબચડાં બીજ ધરાવતા ઊંચા છોડ મળ્યા. તેઓ અર્થ બીજનો આકાર અને છોડની ઊંચાઈ આ બે લક્ષણોનું નિયમન કરતા કારકો (જનીનો) પુનઃસંયોજન પામી F2 પેઢીમાં નવાં સંયોજનો રચે છે. આથી, ગોળાકાર / ખરબચડાં બીજ અને ઊંચા / નીચા છોડનાં લક્ષણો સ્વતંત્ર રીતે આનુવંશિક હોય છે.
In simple words: મેન્ડલે ઊંચા-ગોળ બીજવાળા છોડ અને નીચા-ખરબચડા બીજવાળા છોડનું સંકરણ કરાવ્યું. પહેલી પેઢીમાં બધા છોડ ઊંચા અને ગોળ બીજવાળા હતા. બીજી પેઢીમાં, તેમને ઊંચા-ગોળ અને નીચા-ખરબચડા ઉપરાંત, ઊંચા-ખરબચડા અને નીચા-ગોળ બીજવાળા છોડ પણ મળ્યા. આનો અર્થ એ થયો કે ઊંચાઈ અને બીજનો આકાર એકબીજાથી અલગ રીતે વારસામાં મળે છે.

Exam Tip: મેન્ડલનો દ્વિસંકરણ પ્રયોગ સ્વતંત્ર વિતરણનો નિયમ સમજાવે છે, જે મુજબ જુદા-જુદા લક્ષણોના જનીનો એકબીજાથી સ્વતંત્ર રીતે વારસાગત થાય છે. આના કારણે નવી સંયોજન શક્ય બને છે.

 

Question 3. એક પુરુષનું રુધિરજૂથ A છે. તે એક સ્ત્રી કે જેનું રુધિરજૂથ O છે, તેની સાથે લગ્ન કરે છે. તેમની પુત્રીનું રુધિરજૂથ O છે. શું આ માહિતી પર્યાપ્ત છે કે જો તમને કહેવામાં આવે કે કયા વિકલ્પ રુધિરજૂથ A અથવા O પ્રભાવી લક્ષણ માટે છે? તમારા જવાબનું સ્પષ્ટીકરણ આપો.
Answer: ના, આપેલી માહિતી એ કહેવા માટે પર્યાપ્ત નથી કે A અથવા O રુધિરજૂથ પ્રભાવી છે. કારણ કે, રુધિરજૂથનું લક્ષણ જનીન વડે નિયંત્રિત છે અને પિતૃમાંથી આનુવંશિક થાય છે. પુત્રીમાં રુધિરજૂથ O છે અને તે માટેના જનીનની બે નકલો પૈકી એક પિતામાંથી અને બીજી માતામાંથી આનુવંશિક થાય છે.
In simple words: ના, આ માહિતી પૂરતી નથી. રુધિરજૂથ A અને O માંથી કયું પ્રભાવી છે તે જાણવા માટે, પુત્રીનું રુધિરજૂથ O હોવા છતાં, તે માતા અને પિતા બંને પાસેથી એક-એક O જનીન મેળવી શકે છે. આનો અર્થ એ નથી કે O પ્રભાવી છે. રુધિરજૂથના જનીનો જટિલ રીતે કામ કરે છે.

Exam Tip: રુધિરજૂથના વારસાગમન પેટર્ન જટિલ હોય છે, જેમાં બહુવૈકલ્પિકતા (multiple alleles) અને સહપ્રભાવિતા (co-dominance) શામેલ છે. ફક્ત એક જ પેઢીના પરિણામો પરથી લક્ષણની પ્રભાવિતા નક્કી કરવી હંમેશાં શક્ય નથી.

 

Question 4. માનવના બાળકનું લિંગનિશ્ચયન કેવી રીતે થાય છે?
Answer: માનવના બાળકનું લિંગનિશ્ચયન તેના પિતા પાસેથી કર્યું લિંગી રંગસૂત્ર આનુવંશિક થાય છે, તેના દ્વારા થાય છે. પિતા પાસે લિંગી રંગસૂત્રો XY હોય છે. લિંગી રંગસૂત્ર આધારે 2 બે પ્રકારના જનનકોષો (શુક્રકોષો) ઉત્પન્ન થાય છે. 50 % શુક્રકોષો X-રંગસૂત્ર ધરાવતા અને 50 % શુક્રકોષો Y-રંગસૂત્રો ધરાવતા હોય છે.
જ્યારે X-રંગસૂત્ર ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન કરે ત્યારે છોકરી જન્મે અને જ્યારે Y-રંગસૂત્ર ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન કરે ત્યારે છોકરો જન્મે.

In simple words: બાળકની જાતિ તેના પિતા પાસેથી કયા રંગસૂત્ર મળે છે તેના પર આધાર રાખે છે. પિતા પાસે X અને Y રંગસૂત્ર હોય છે, જ્યારે માતા પાસે ફક્ત X રંગસૂત્ર હોય છે. જો બાળકને પિતા પાસેથી X રંગસૂત્ર મળે તો તે છોકરી (XX) બને છે, અને જો Y રંગસૂત્ર મળે તો તે છોકરો (XY) બને છે.

Exam Tip: માનવમાં લિંગનિશ્ચયન પિતાના Y રંગસૂત્ર દ્વારા થાય છે. આ એક ક્રૂશિયલ કન્સેપ્ટ છે, જેમાં માતા હંમેશા X રંગસૂત્ર આપે છે અને પિતા X અથવા Y રંગસૂત્ર આપી શકે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 150)

 

Question 1. તે કઈ વિવિધ રીતો છે કે જેના દ્વારા એક વિશેષ લક્ષણવાળા વ્યક્તિગત સજીવોની સંખ્યા, વસતિમાં વધારો કરી શકે છે?
Answer: વિશેષ લક્ષણવાળા સજીવોની સંખ્યાનો વસતિમાં વધારો નીચેની રીતે થાય છે:
(1) પ્રાકૃતિક પસંદગી – ઉત્તરજીવિતતાના લાભ સાથે ઉદ્વિકાસની દિશા સૂચવે.
(2) આનુવંશિક વિચલન – કોઈ પણ અનુકૂલન વગર ભિન્નતા ઉત્પન્ન થાય અથવા દુર્ઘટનાવશ જનીન આવૃત્તિમાં ફેરફાર થાય.
In simple words: કોઈ ખાસ લક્ષણ ધરાવતા જીવોની સંખ્યા બે રીતે વધી શકે છે: 1. કુદરતી પસંદગી: જો તે લક્ષણ જીવને જીવવામાં મદદ કરે, તો તે જીવ વધુ બાળકો પેદા કરે છે. 2. આનુવંશિક ફેરફાર: કેટલાક ફેરફારો અચાનક આવે છે, જેનાથી જીનની સંખ્યા બદલાય છે, ભલે તે ફાયદાકારક ન હોય.

Exam Tip: પ્રાકૃતિક પસંદગી અને આનુવંશિક વિચલન એ વસતિમાં જનીન આવૃત્તિમાં ફેરફાર લાવવા માટેની બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ છે, જે ઉદ્વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. બંનેની કાર્યપદ્ધતિ અને પરિણામોને ધ્યાનપૂર્વક સમજો.

 

Question 2. એક એકલા સજીવ દ્વારા ઉપાર્જિત લક્ષણ સામાન્યતઃ આગળની પેઢીમાં આનુવંશિકતા પામતો નથી. કેમ?
Answer: એક એકલા સજીવ દ્વારા ઉપાર્જિત લક્ષણ સામાન્યતઃ આગળની પેઢીમાં આનુવંશિકતા પામતો નથી, કારણ કે બિનપ્રજનનીય | દૈહિક પેશીમાં થતા ફેરફાર જનનકોષોના DNAમાં દાખલ થતા નથી અને તેથી સંતતિમાં વારસાગમન પામતો નથી. વાઘની સંખ્યામાં થતો ઘટાડો આનુવંશિકતાના દ્રષ્ટિકોણથી ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે જો તેઓ લુપ્ત થઈ જાય તો આ જાતિના જનીનો કાયમી ગુમાવી દેવાશે. ભવિષ્યમાં આ જાતિને પુનઃજીવિત કરવાની કોઈ શક્યતા રહેશે નહીં.
In simple words: એક જીવ પોતાના જીવનકાળમાં શીખેલા કે મેળવેલા ગુણધર્મો (ઉપાર્જિત લક્ષણો) તેના બાળકોમાં જતા નથી. આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે આ ફેરફારો તેના શરીરના કોષોમાં થાય છે, પ્રજનન કોષોના DNAમાં નહીં. ઉદાહરણ તરીકે, જો વાઘની સંખ્યા ઘટી જાય તો તેમના જનીનો પણ કાયમ માટે ગુમાવી દેવાશે, જે ચિંતાનો વિષય છે.

Exam Tip: લામાર્કના વારસાના સિદ્ધાંતથી વિપરીત, આધુનિક આનુવંશિકતા દર્શાવે છે કે ફક્ત પ્રજનન કોષોમાં થતા ફેરફારો જ આનુવંશિક હોય છે. દૈહિક કોષોના ફેરફારો વારસાગત થતા નથી.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 151)

 

Question 1. તે કયાં પરિબળો છે કે જે નવી જાતિના નિર્માણમાં મદદરૂપ થાય છે?
Answer: નવી જાતિના નિર્માણમાં મદદરૂપ પરિબળો (1) જનીનપ્રવાહ, (2) આનુવંશિક વિચલન અને પ્રાકૃતિક પસંદગી તથા (3) પ્રજનનીય અલગીકરણ.
In simple words: નવી જાતિ બનવામાં જનીનનો પ્રવાહ, જીનોમાં અચાનક આવતા ફેરફારો, કુદરતી પસંદગી અને પ્રજનન માટે જુદા પડવું જેવા પરિબળો મદદ કરે છે.

Exam Tip: જાતિનિર્માણ (speciation) એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં જનીન પ્રવાહમાં અવરોધ, પરિવર્તન, પ્રાકૃતિક પસંદગી અને પ્રજનનીય અવરોધ જેવા પરિબળો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

 

Question 2. શું ભૌગોલિક પૃથક્કરણ સ્વપરાગિત જાતિઓની વનસ્પતિઓના જાતિનિર્માણ માટે મુખ્ય કારણ હોઈ શકે છે? શા માટે અથવા શા માટે નહીં?
Answer: ના, ભૌગોલિક પૃથક્કરણ સ્વપરાગિત જાતિઓની વનસ્પતિઓના જાતિનિર્માણ માટે મુખ્ય કારણ હોઈ શકે નહીં, કારણ કે તેમાં એક જ પિતૃ સંકળાયેલો હોય છે. ભૌગોલિક પૃથક્કરણ પામેલી બે વસતિઓ વચ્ચે જનીનપ્રવાહ અટકી જાય છે.
In simple words: ના, ભૌગોલિક અવરોધ (જેમ કે નદી કે પર્વત) સ્વપરાગનયન કરતી વનસ્પતિઓમાં નવી જાતિ બનાવવાનું મુખ્ય કારણ બની શકે નહીં. કારણ કે આ વનસ્પતિઓ જાતે જ પ્રજનન કરે છે, તેમને બીજા છોડ સાથે ભળવાની જરૂર નથી. ભૌગોલિક અવરોધથી જનીનનો પ્રવાહ રોકાય, પણ સ્વપરાગનયન કરતી વનસ્પતિઓમાં તેટલો ફરક પડતો નથી.

Exam Tip: સ્વપરાગિત જાતિઓમાં, ભૌગોલિક અલગીકરણની અસર ઓછી હોય છે કારણ કે તેઓ પ્રજનન માટે બીજા સજીવ પર આધાર રાખતા નથી. અલિંગી પ્રજનન કરતી જાતિઓ માટે પણ આ જ સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે.

 

Question 3. શું ભૌગોલિક પૃથક્કરણ અલિંગી પ્રજનનવાળા સજીવોમાં જાતિઓના નિર્માણનું મુખ્ય કારણ હોઈ શકે છે? શા માટે અથવા શા માટે નહીં?
Answer: ના, ભૌગોલિક પૃથક્કરણ અલિંગી પ્રજનનવાળા સજીવોમાં જાતિનિર્માણ માટે મુખ્ય કારણ હોઈ શકે નહીં, કારણ કે અલિંગી પ્રજનનમાં એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને સામાન્ય રીતે ભિન્નતા સર્જાતી નથી.
In simple words: ના, ભૌગોલિક અવરોધ (જેમ કે નદી કે પર્વત) અલિંગી પ્રજનન કરતા જીવોમાં નવી જાતિ બનાવવાનું મુખ્ય કારણ બની શકે નહીં. કારણ કે આ જીવો એકલા જ પ્રજનન કરે છે અને તેમનામાં ઓછા ફેરફારો થાય છે, જેથી ભૌગોલિક અવરોધ તેમને વધુ અસર કરતો નથી.

Exam Tip: અલિંગી પ્રજનન કરતી જાતિઓમાં આનુવંશિક ભિન્નતા ઉત્પન્ન થવાની સંભાવના ઓછી હોય છે, કારણ કે તેમાં જનીનોનું પુનઃસંયોજન થતું નથી. તેથી, બાહ્ય પરિબળો દ્વારા જાતિનિર્માણની શક્યતા મર્યાદિત હોય છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં 156)

 

Question 1. બે જાતિઓના ઉદ્વિકાશીય સંબંધને નક્કી કરવા માટેની એક લાક્ષણિકતાનું ઉદાહરણ આપો.
Answer: બે જાતિઓના ઉદ્વિકાશીય સંબંધને નક્કી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી લાક્ષણિકતાનું ઉદાહરણ ઉભયજીવી, સરીસૃપ, પક્ષી અને સસ્તનમાં ઉપાંગો વિવિધ કાર્ય કરવા માટે રૂપાંતરિત થવા છતાં ઉપાંગોની આધારભૂત સંરચના એકસમાન હોય છે.
In simple words: બે જાતિઓ વચ્ચે ઉદ્વિકાસનો સંબંધ શોધવા માટે, તેમના અંગોની મૂળભૂત રચના જોઈ શકાય. જેમ કે, ઉભયજીવી, સરીસૃપ, પક્ષી અને સસ્તન પ્રાણીઓના હાથ-પગ જુદાં જુદાં કામ કરતા હોવા છતાં, તેમની મૂળભૂત હાડકાંની રચના એકસરખી હોય છે.

Exam Tip: સમમૂલક અંગો એ ઉદ્વિકાસીય સંબંધોને સમજવા માટેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તે દર્શાવે છે કે જુદી-જુદી જાતિઓ એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉદ્ભવી છે અને સમય જતાં જુદા-જુદા કાર્યો માટે અનુકૂલિત થઈ છે.

 

Question 2. એક પતંગિયાની પાંખ અને ચામાચીડિયાની પાંખને સમજાત અંગ કહી શકાય છે? કેમ અથવા કેમ નહીં?
Answer: ના, તેમને સમજાત અંગ કહી શકાય નહીં, કારણ કે પતંગિયાની પાંખ અને ચામાચીડિયાની પાંખનું કાર્ય સમાન છે, પરંતુ બંનેની પાંખની રચના, તેમનું બંધારણ અને ઉત્પત્તિ સમાન નથી. તેથી તેમને સમજાત અંગ નહીં, પરંતુ સમરૂપ અંગ કહી શકાય.
In simple words: ના, પતંગિયા અને ચામાચીડિયાની પાંખો સમજાત અંગો નથી. ભલે બંને પાંખો ઉડવાનું કામ કરતી હોય, પણ તેમની બનાવટ અને ઉત્પત્તિ અલગ અલગ છે. એટલે તે સમરૂપ અંગો છે, સમજાત અંગો નહીં.

Exam Tip: સમજાત અંગોની મૂળ રચના સમાન હોય છે ભલે કાર્ય ભિન્ન હોય, જ્યારે સમરૂપ અંગોના કાર્ય સમાન હોય છે ભલે તેમની રચના અને ઉત્પત્તિ ભિન્ન હોય. આ તફાવત ઉદ્વિકાસીય સંબંધોને સમજવામાં મદદરૂપ છે.

 

Question 3. અશ્મી શું છે? તે જૈવ-ઉદ્વિકાસની ક્રિયા વિશે શું દર્શાવે છે?
Answer: ભૂતકાળમાં અસ્તિત્વ ધરાવતાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનાં મૃતશરીરનાં અંગો કે તેમની છાપ અશ્મી છે. અશ્મીઓ ઉદ્વિકાસના સીધા પુરાવા છે. પૃથ્વીની સપાટીની નજીક મળી આવતા અશ્મીઓ ઊંડા સ્તરમાં મળી આવેલા અશ્મીઓની તુલનામાં તાજેતરના છે. અશ્મીઓના અભ્યાસ પરથી પ્રાચીન અને વર્તમાન સજીવો વચ્ચે ઉદ્વિકાશીય સંબંધ શોધી શકાય છે. અશ્મીઓ પ્રાચીન સજીવોની તેમજ તે સમયગાળાની પણ માહિતી આપે છે.
In simple words: અશ્મી એટલે લાખો વર્ષો પહેલાં મરી ગયેલા પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિઓના શરીરના ભાગો કે તેમની છાપ. તે ઉદ્વિકાસના સીધા પુરાવા છે. અશ્મીઓ પરથી આપણે જાણી શકીએ છીએ કે જુના જીવો કેવા હતા અને આજના જીવો કેવી રીતે બદલાયા. તે આપણને જુના સમયની માહિતી પણ આપે છે.

Exam Tip: અશ્મીઓ ઉદ્વિકાસીય જીવવિજ્ઞાનમાં એક મહત્વનો પુરાવો છે. તે જાતિઓના ક્રમશઃ ફેરફાર, પૃથ્વી પરના જીવનનો ઇતિહાસ અને લુપ્તતાના સમયગાળા વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 158)

 

Question 1. આકાર, કદ, રૂપ-રંગમાં ભિન્ન દેખાતા માનવો એક જ જાતિના સભ્ય છે. તેનું કારણ શું છે?
Answer: બધા માનવો પર્યાવરણીય પરિબળો અને પ્રજનન દરમિયાન છે જનીનોનાં નવાં સંયોજનોને કારણે આકાર, કદ, રૂપ-રંગમાં એકબીજાથી ભિન્ન દેખાય છે. પરંતુ તે બધા હોમો સેપિયન્સ માનવજાતિના સભ્યો છે અને આફ્રિકામાં સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉદ્વિકાસ પામ્યા છે. તેઓ પરસ્પર આંતરપ્રજનન દ્વારા પ્રજનનક્ષમ સંતતિનું નિર્માણ કરી શકે છે. કે આ બાબત એક જ જાતિના સભ્ય માટે સૌથી અગત્યનો માપદંડ છે.
In simple words: જુદા જુદા આકાર, કદ અને રંગના દેખાતા બધા માણસો એક જ જાતિના છે. આ ભિન્નતાઓ પર્યાવરણ અને જનીનોના નવા સંયોજનોને કારણે આવે છે. છતાં, બધા માણસો એક જ "હોમો સેપિયન્સ" જાતિના છે કારણ કે તેઓ એકબીજા સાથે પ્રજનન કરીને બાળકો પેદા કરી શકે છે.

Exam Tip: જીવવૈજ્ઞાનિક જાતિની વ્યાખ્યા મુજબ, એક જ જાતિના સભ્યો કુદરતી રીતે આંતરપ્રજનન કરીને પ્રજનનક્ષમ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી શકે છે, ભલે તેમના બાહ્ય દેખાવમાં ભિન્નતા હોય.

 

Question 2. ઉદ્વિકાસના આધારે શું તમે જણાવી શકો છો કે જીવાણુ, કરોળિયો, માછલી અને ચિમ્પાન્ઝીમાં કોનું શારીરિક બંધારણ ઉત્તમ છે? તમારા ઉત્તરની સમજૂતી આપો.
Answer: ઉદ્વિકાસના આધારે ચિમ્પાન્ઝીનું શારીરિક બંધારણ ઉત્તમ છે, કારણ કે અન્ય ત્રણ સજીવોની સાપેક્ષે ચિમ્પાન્ઝીની શરીરરચના ને વધારે સુવિકસિત અને જટિલ કક્ષાની છે. તે પર્યાવરણ સાથે વધુ અનુકૂલિત છે.
In simple words: જીવાણુ, કરોળિયો, માછલી અને ચિમ્પાન્ઝીમાંથી, ચિમ્પાન્ઝીનું શરીર સૌથી ઉત્તમ અને જટિલ છે. ઉદ્વિકાસના ક્રમમાં, ચિમ્પાન્ઝીની રચના સૌથી વધુ વિકસિત અને પર્યાવરણ સાથે વધુ અનુકૂળ છે.

Exam Tip: "ઉત્તમ" અથવા "જટિલ" શારીરિક બંધારણ ઉદ્વિકાસીય દ્રષ્ટિકોણથી હંમેશાં શ્રેષ્ઠ નથી; તે પર્યાવરણ પ્રત્યેના અનુકૂલન અને જીવિતતા માટે કેટલું અસરકારક છે તેના પર આધાર રાખે છે.

GSEB Class 10 Science આનુવંશિકતા અને ઉર્વિકાસ Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 9.1 (પા.પુ. પાના નં 143)

 

કર્ણની બૂટના પ્રકારની અભિવ્યક્તિ આધારે આનુવંશિકતાનો સંભવિત નિયમ રજૂ કરવો.

પદ્ધતિઃ

કર્ણપલ્લવ (Ear pinna)ના નીચેના ભાગને કાનની બૂટ કહે છે. તે જોડાયેલી અથવા મુક્ત હોય છે.

• તમારા વર્ગના દરેક વિદ્યાર્થીના કાનની બૂટનું અવલોકન કરો. વિદ્યાર્થીઓની સૂચિ તૈયાર કરી, જે-તે વિદ્યાર્થીનાં નામની સામે તમે કરેલું અવલોકન નોંધો.
• વર્ગના દરેક વિદ્યાર્થીના માતા-પિતાના પણ કાનની બૂટના લક્ષણની માહિતી મેળવી, તેની નોંધ કરો.
• કાનની બૂટના લક્ષણ માટે દરેક વિદ્યાર્થી અને તેના માતા-પિતા વચ્ચે સંબંધ પ્રસ્થાપિત કરો.
• ખાનામાં કાનની બૂટ મુક્ત હોય, તો F અને જોડાયેલી હોય, તો A લખો.

પ્રશ્નો :

 

Question 1. તમારી પાસે એકત્રિત થયેલી માહિતીને આધારે નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો : તમારા વર્ગમાં કાનની બૂટની કઈ અભિવ્યક્તિ વધારે પ્રમાણમાં જોવા મળે છે?
Answer: મારા વર્ગમાં કાનની મુક્ત બૂટની અભિવ્યક્તિ વધારે પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
In simple words: મારા ક્લાસમાં મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓની કાનની બૂટ મુક્ત (જોડાયેલી ન હોય તેવી) છે.

Exam Tip: આનુવંશિક લક્ષણોનો અભ્યાસ કરતી વખતે, મોટા નમૂનાનો ઉપયોગ કરો અને ડેટાનું કાળજીપૂર્વક વિશ્લેષણ કરો જેથી પ્રભાવી અને પ્રચ્છન્ન લક્ષણોને યોગ્ય રીતે ઓળખી શકાય.

 

Question 2. કાનની બૂટનું કયું લક્ષણ આનુવંશિક છે?
Answer: કાનની મુક્ત બૂટ પ્રભાવી અને કાનની જોડાયેલી બૂટ પ્રચ્છન્ન અભિવ્યક્તિ છે.
In simple words: કાનની મુક્ત બૂટ (Free Earlobe) નો ગુણ પ્રભાવી છે, જ્યારે કાનની જોડાયેલી બૂટ (Attached Earlobe) નો ગુણ પ્રચ્છન્ન છે.

Exam Tip: આનુવંશિક લક્ષણોના અભ્યાસમાં, સામાન્ય રીતે પ્રભાવી લક્ષણો વસતિમાં વધુ જોવા મળે છે, જ્યારે પ્રચ્છન્ન લક્ષણો ઓછા જોવા મળે છે. જોકે, આ હંમેશાં સાચું હોતું નથી અને સંશોધન જરૂરી છે.

 

Question 3. તમે એકત્રિત કરેલી માહિતી પરથી કઈ અભિવ્યક્તિ પ્રભાવી છે અને કઈ અભિવ્યક્તિ પ્રચ્છન્ન છે તે જણાવો.
Answer: કાનની મુક્ત બૂટ પ્રભાવી અને કાનની જોડાયેલી બૂટ પ્રચ્છન્ન અભિવ્યક્તિ છે.
In simple words: એકઠી કરેલી માહિતી મુજબ, કાનની મુક્ત બૂટ એ પ્રભાવી લક્ષણ છે અને કાનની જોડાયેલી બૂટ એ પ્રચ્છન્ન લક્ષણ છે.

Exam Tip: પ્રભાવી અને પ્રચ્છન્ન લક્ષણોને અલગ પાડવા માટે, પેઢીઓના પરિણામો (પિતૃ, F1, F2)નું કાળજીપૂર્વક નિરીક્ષણ કરવું અગત્યનું છે. પ્રભાવી લક્ષણ હંમેશાં વ્યક્ત થાય છે જ્યારે પ્રચ્છન્ન લક્ષણ છુપાયેલું રહે છે.

 

Question 4. તમારા વર્ગના વિદ્યાર્થીઓમાં મુક્ત બૂટ અને જોડાયેલી બૂટના લક્ષણનું ટકાવારી પ્રમાણ નક્કી કરો.
Answer: મારા વર્ગમાં કુલ 60 વિદ્યાર્થીઓ છે. તે પૈકી 51 વિદ્યાર્થીઓના કાનની બૂટ મુક્ત છે અને 9 વિદ્યાર્થીઓના કાનની બૂટ જોડાયેલી છે.
મુક્ત બૂટની ટકાવારી = \( \frac{51}{60} \times 100 = 85 \% \)
જોડાયેલી બૂટની ટકાવારી = \( \frac{9}{60} \times 100 = 15 \% \)
In simple words: મારા ક્લાસમાં કુલ 60 વિદ્યાર્થીઓ છે. તેમાંથી 51 વિદ્યાર્થીઓની મુક્ત કાનની બૂટ છે (85%), અને 9 વિદ્યાર્થીઓની જોડાયેલી કાનની બૂટ છે (15%).

Exam Tip: ટકાવારી પ્રમાણ શોધવા માટે, કુલ સંખ્યાના સંદર્ભમાં દરેક લક્ષણની સંખ્યાનો ઉપયોગ કરો અને તેને 100 વડે ગુણો. આ વસતિમાં લક્ષણોની આવૃત્તિ દર્શાવે છે.

પ્રવૃત્તિ 9.2 (પા.પુ. પાના નં. 144)

 

Question 1. કયા પ્રયોગ પરથી આપણે સુનિશ્ચિત કરી શકીએ કે F2 પેઢીમાં વાસ્તવમાં TT, Tt અને ttનું સંયોજન 1:2:1 ગુણોત્તર પ્રમાણ પ્રાપ્ત થાય છે?
મેન્ડલનો એકરસંકરણ પરફલન પ્રયોગ :

ગુણોત્તર : TT Tt tt
1:2:1

Answer: મેન્ડલના એકસંકરણ પ્રયોગમાં, તેમણે ઊંચા (TT) અને નીચા (tt) વટાણાના છોડ વચ્ચે સંકરણ કરાવ્યું. F1 પેઢીમાં, બધા છોડ ઊંચા (Tt) હતા. ત્યારબાદ, F1 પેઢીના છોડ વચ્ચે સ્વફલન કરાવવામાં આવ્યું. F2 પેઢીના પરિણામો દર્શાવે છે કે જનીન પ્રકાર (genotype)નો ગુણોત્તર 1:2:1 હતો (એક શુદ્ધ ઊંચા (TT) : બે વિષમયુગ્મી ઊંચા (Tt) : એક શુદ્ધ નીચા (tt)). આ ગુણોત્તર પુનેટ સ્ક્વેર દ્વારા સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે, જે દર્શાવે છે કે F2 પેઢીમાં જનીનોનું વિતરણ કેવી રીતે થાય છે.

In simple words: મેન્ડલના એકસંકરણ પ્રયોગથી આપણે જાણી શકીએ છીએ. તેમણે ઊંચા અને નીચા છોડનું સંકરણ કરાવ્યું. પછી F1 પેઢીના છોડનું સ્વપરાગનયન કરાવ્યું. F2 પેઢીમાં તેમને 1 TT (શુદ્ધ ઊંચો), 2 Tt (વિષમયુગ્મી ઊંચો), અને 1 tt (નીચો) છોડ મળ્યા. આ 1:2:1 નો ગુણોત્તર પુનેટ સ્ક્વેર બનાવીને સમજી શકાય છે.

Exam Tip: મેન્ડલનો એકસંકરણ પ્રયોગ એ આનુવંશિકતાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને સમજવા માટેનો પાયો છે. જનીન પ્રકાર અને બાહ્ય પ્રકારના ગુણોત્તરને યાદ રાખવા તે અગત્યનું છે.

સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો

 

Question 1. મેન્ડલના એક પ્રયોગમાં ઊંચો વટાણાનો છોડ જેના પુષ્પ જાંબલી રંગના હતા. તેનું સંકરણ નીચા વટાણાના છોડ કે જેના પુષ્પ સફેદ રંગના હતા, તેની સાથે કરાવવામાં આવ્યું. તેમની સંતતિના બધા જ છોડમાં પુષ્પ જાંબલી રંગના હતા, પરંતુ તેમાંથી અડધોઅડધ છોડ નીચા હતા. આ પરથી કહી શકાય કે ઊંચા પિતૃછોડની આનુવંશિક રચના નીચેના પૈકી એક હતી.
(a) TTWW
(b) Ttww
(c) TUWW
(d) TIWw
Answer: (c) TUWW
In simple words: When Mendel crossed a tall pea plant with purple flowers and a short pea plant with white flowers, all the offspring had purple flowers, but half of them were short. This indicates that the tall parent plant had a genetic makeup where both dominant and recessive traits were present for height and flower color.

Exam Tip: Understand Mendel's laws of inheritance, especially the law of dominance and segregation, to deduce genotypes from phenotypes in genetic crosses.

 

Question 2. આનુવંશિકતાના દૃષ્ટિકોણથી સમમૂલક અંગોનું ઉદાહરણ છે:
(a) આપણો હાથ અને કૂતરાનું અગ્રઉપાંગ
(b) આપણા દાંત અને હાથીના દાંત
(c) બટાટા અને ઘાસનું પ્રરોહ
(d) આપેલ તમામ
Answer: (d) આપેલ તમામ
In simple words: Homologous organs are body parts that have a similar basic structure but might perform different functions. Our hand and a dog's forelimb, our teeth and an elephant's tusks, and a potato and grass runners are all examples of homologous structures. These examples show shared ancestry.

Exam Tip: Remember that homologous structures demonstrate divergent evolution, meaning they share a common ancestor but have evolved different functions.

 

Question 3. ઉદ્રિકાશીય દષ્ટિકોણથી આપણી કોની સાથે વધારે સમાનતા છે?
(a) ચીનનો વિદ્યાર્થી
(b) ચિમ્પાન્ઝી
(c) કરોળિયો
(d) જીવાણુ
Answer: (a) ચીનનો વિદ્યાર્થી
In simple words: From an evolutionary viewpoint, humans are more closely related to other humans, regardless of geographical origin, than to chimpanzees, spiders, or bacteria. All humans belong to the same species and share a very recent common ancestor.

Exam Tip: Evolutionary relatedness is determined by common ancestry. The closer the common ancestor, the more similar the species are. Humans share the most recent common ancestor with other humans.

 

Question 4. એક અભ્યાસ પરથી જાણી શકાયું કે આછા રંગની આંખોવાળાં બાળકોના પિતૃ(માતા-પિતા)ની આંખો પણ આછા રંગની હોય છે. તેના આધારે શું આપણે કહી શકીએ કે આંખોના આછા રંગનું લક્ષણ પ્રભાવી છે કે પ્રચ્છન્ન છે? તમારા જવાબની સમજૂતી આપો.
Answer: ના. આપેલી માહિતી આધારે કહી શકાય નહીં કે, આંખોના આછા રંગનું લક્ષણ પ્રભાવી છે કે પ્રચ્છન્ન છે. કારણ કે આંખોના રંગના બે વૈકલ્પિક લક્ષણ આછા રંગ અને કાળા રંગ વચ્ચેના સંકરણના પરિણામ આ બાબત નક્કી કરવા માટે જરૂરી છે. જાણકારી માટે સામાન્ય રીતે વસતિમાં કાળા રંગની આંખોની સાપેક્ષે આંખોના આછા રંગનું લક્ષણ ખૂબ ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. તે દર્શાવે છે કે, આછા રંગનું લક્ષણ પ્રચ્છન્ન છે.
In simple words: No, this information isn't enough to say if light eye color is dominant or recessive. To really find out, we need to study what happens when people with light eyes and dark eyes have children. Usually, light eye color is less common in people, which often means it's a recessive trait.

Exam Tip: To determine if a trait is dominant or recessive, observe its inheritance pattern across multiple generations, especially through controlled crosses or family pedigrees.

 

Question 5. જૈવ-ઉદ્વિકાસ અને વર્ગીકરણના અભ્યાસક્ષેત્ર કઈ રીતે પરસ્પર સંબંધિત છે?
Answer: જાતિઓના જૈવ-ઉદ્વિકાસનો ક્રમ તેમનાં લક્ષણોને આધારે સમૂહ બનાવીને નક્કી કરી શકાય છે. સજીવોને તેમની સમાનતાઓને આધારે સમૂહોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. જો બે જાતિઓ વચ્ચે વધુ લક્ષણો સામાન્ય હોય, તો તેઓ વધુ નજીક સંકળાયેલી છે અને નજીકના ભૂતકાળમાં સામાન્ય પૂર્વજમાંથી તેમનો ઉદ્વિકાસ થયો છે. આમ, નજીકના સામાન્ય પૂર્વજ ધરાવતી જાતિઓના નાના સમૂહ, પછી દૂરના પૂર્વજ ધરાવતા મોટા સમૂહ તૈયાર કરવામાં આવે, તો જૈવ-ઉદ્વિકાસ અને વર્ગીકરણ અભ્યાસ-ક્ષેત્રને પરસ્પર સાંકળી શકાય છે.
In simple words: The evolution of species can be mapped out by grouping them based on their traits. Living things are sorted into groups based on how similar they are. If two species share many common traits, they are closely related and likely evolved from a recent shared ancestor. This way, smaller groups of closely related species, and then larger groups of more distantly related species, can be formed, linking evolution and classification together.

Exam Tip: Emphasize that classification systems reflect evolutionary relationships. Shared characteristics, whether morphological or genetic, are key indicators of common ancestry and evolutionary pathways.

 

Question 6. સમજાત અને સમરૂપ અંગો ઉદાહરણ આપી સમજાવો. અથવા સમજાવો સમમૂલક અંગો અને કાર્યસદશ અંગો અને બંનેના એક-એક ઉદાહરણ આપો. (March 20)
Answer: સમજાત અંગો (સમમૂલક અંગો) ઉત્પત્તિ તેમજ સંરચનાની દષ્ટિએ એકસમાન, પરંતુ કાર્યની દષ્ટિએ ભિન્ન હોય તેવાં અંગોને સમજાત અંગો (સમમૂલક અંગો) કહે છે. ઉદાહરણઃ દેડકા, ગરોળી, પક્ષી અને મનુષ્યનાં ઉપાંગો સમરૂપ અંગો (કાર્યસદશ અંગો) સરખો દેખાવ અને સમાન કાર્ય કરતાં, પરંતુ પાયાની સંરચના અને ઉત્પત્તિની દષ્ટિએ તદ્દન જુદાં હોય તેવાં અંગોને સમરૂપ અંગો (કાર્યસદશ અંગો) કહે છે. ઉદાહરણ: ચામાચીડિયાની પાંખ અને પક્ષીની પાંખ
In simple words: Homologous organs are body parts that have a similar structure because they came from the same ancestor, but they might do different jobs. For example, the limbs of frogs, lizards, birds, and humans are homologous. Analogous organs look similar and perform similar functions, but they have different basic structures and origins. For instance, the wings of a bat and the wings of a bird are analogous.

Exam Tip: Clearly differentiate between homologous and analogous organs with examples. Homologous structures indicate common ancestry (divergent evolution), while analogous structures indicate similar environmental pressures (convergent evolution).

 

Question 7. કૂતરાની ચામડીના પ્રભાવી રંગને જાણવા માટેના હેતુથી એક પ્રોજેકટ તૈયાર કરો.
Answer: કૂતરાની ચામડીના પ્રભાવી રંગને જાણવા માટે એક પ્રોજેક્ટ અહીં તૈયાર કર્યો છે:
લક્ષણ: રુવાંટીનો રંગ
અભિવ્યક્તિ: કાળો અને સફેદ

નર (કાળો, શુદ્ધ/સમયુગ્મી): BB
માદા (સફેદ, શુદ્ધ/સમયુગ્મી): bb

P પેઢી: કાળો રંગ ધરાવતી રુવાંટી (BB) × સફેદ રંગ ધરાવતી રુવાંટી (bb)

પ્રજનન
F1 પેઢી: બધી સંતતિ કાળા રંગની રુવાંટી (Bb)

હવે F1 પેઢીના સભ્યો (Bb) વચ્ચે સ્વફલન કરાવતા:

F2 પેઢીના પરિણામ:
કાળા રંગની રુવાંટી (સમયુગ્મી - BB): 1
કાળા રંગની રુવાંટી (વિષમયુગ્મી - Bb): 2
સફેદ રંગની રુવાંટી (સમયુગ્મી - bb): 1

આથી, કૂતરામાં કાળો રંગ ધરાવતી રુવાંટી પ્રભાવી લક્ષણ છે, કારણ કે તે F1 પેઢીમાં સંપૂર્ણપણે વ્યક્ત થાય છે અને F2 પેઢીમાં 3:1 ના ગુણોત્તરમાં કાળા રંગની રુવાંટી જોવા મળે છે. જો F1 પેઢીમાં બધી સંતતિમાં સફેદ રંગની રુવાંટી જોવા મળે, તો કૂતરામાં સફેદ રંગ ધરાવતી રુવાંટી પ્રભાવી લક્ષણ ગણાય.
In simple words: To find out which coat color is dominant in dogs, we can do a breeding experiment. If we cross a pure black dog (BB) with a pure white dog (bb), all their puppies (F1 generation) will be black (Bb). Then, if we breed two of these F1 black dogs together, their puppies (F2 generation) will show a mix: 1 pure black (BB), 2 mixed black (Bb), and 1 pure white (bb). Since black color appears in all F1 puppies and in a 3:1 ratio in F2, black coat color is the dominant trait.

Exam Tip: When designing genetic crosses, always start with purebred parents (homozygous dominant and homozygous recessive) to clearly identify dominant and recessive traits in subsequent generations. Use Punnett squares for predicting offspring genotypes and phenotypes.

 

Question 8. ઉદ્રિકાશીય દૃષ્ટિકોણથી જીવાશ્મ કે અશ્મીનું શું મહત્ત્વ છે?
Answer: ભૂતકાળમાં અસ્તિત્વ ધરાવતાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનાં મૃતશરીરનાં અંગો કે તેમની છાપ અશ્મી છે. અશ્મીઓ ઉદ્વિકાસના સીધા પુરાવા છે. પૃથ્વીની સપાટીની નજીક મળી આવતા અશ્મીઓ ઊંડા સ્તરમાં મળી આવેલા અશ્મીઓની તુલનામાં તાજેતરના છે. અશ્મીઓના અભ્યાસ પરથી પ્રાચીન અને વર્તમાન સજીવો વચ્ચે ઉદ્વિકાશીય સંબંધ શોધી શકાય છે. અશ્મીઓ પ્રાચીન સજીવોની તેમજ તે સમયગાળાની પણ માહિતી આપે છે.
In simple words: Fossils are the preserved remains or imprints of plants and animals that lived a long time ago. They provide direct evidence for evolution. Fossils found closer to the Earth's surface are more recent than those found in deeper layers. Studying fossils helps us understand the evolutionary links between ancient and modern organisms and gives us information about past life forms and their environments.

Exam Tip: When discussing fossils, emphasize their role as direct evidence of evolution, how their depth indicates age, and their contribution to understanding evolutionary relationships and past life on Earth.

 

Question 9. કયા પુરાવાને આધારે આપણે કહી શકીએ છીએ કે જીવની, ઉત્પત્તિ અજૈવિક પદાર્થોમાંથી થઈ છે?
Answer: સ્ટેનલી એલ. મિલર અને હેરાલ્ડ સી. ઉરે : 1953માં તેમણે એક પ્રયોગમાં આદિ પૃથ્વીના વાતાવરણ જેવું સમાન વાતાવરણ કૃત્રિમ રીતે નિર્માણ કર્યું. તેમાં તેમણે એમોનિયા, મિથેન, હાઇડ્રોજન અને પાણીની વરાળ વગેરે અણુઓ | સંયોજનો લીધા, પરંતુ ઑક્સિજનની ગેરહાજરી રાખી. આ મિશ્રણને 100 °Cથી થોડા ઓછા તાપમાને રાખ્યું અને આ વાયુ તણખાઓ ઉત્પન્ન કરવામાં આવ્યા. એક અઠવાડિયા પછી, 15 % કાર્બન સરળ ગખાન) તવાનીમાં રૂપાંતરિત થયા. તેમાં પ્રોટીન અણુઓનું નિર્માણ કરતા એમિનો ઍસિડ પણ હતા. (નોંધઃ પાઠ્યપુસ્તકમાં આ પ્રયોગની સમજૂતીમાં હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડના અણુનો ઉલ્લેખ છે. જે યોગ્ય નથી.)
In simple words: Stanley L. Miller and Harold C. Urey, in 1953, created an experiment that mimicked Earth's early atmosphere. They used ammonia, methane, hydrogen, and water vapor, but no oxygen. They kept this mixture below 100 °C and passed electric sparks through it. After one week, 15% of the carbon had turned into simple organic compounds, including amino acids, which are the building blocks of proteins. This experiment showed that life's basic molecules could form from non-living matter under early Earth conditions.

Exam Tip: Highlight the Miller-Urey experiment as key evidence for abiogenesis. Emphasize the conditions (early Earth atmosphere, energy source, lack of oxygen) and the formation of organic molecules like amino acids.

 

Question 10. “અલિંગી પ્રજનનની તુલનામાં લિગી પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલી ભિન્નતાઓ વધારે સ્થાયી હોય છે.” સમજાવો. આ લિંગી પ્રજનન કરનારા સજીવોના ઉદ્રિકાસને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે?
Answer:
1. અલિંગી પ્રજનનની તુલનામાં લિંગી પ્રજનન વધારે દૃશ્ય ભિન્નતાઓ સર્જે છે, કારણ કે લિંગી પ્રજનનમાં દરેક પેઢીમાં પૂર્વઅસ્તિત્વ ધરાવતા બે પિતૃના DNAની નકલોનું સંયોજન પ્રાપ્ત થાય છે.
2. જનનકોષોના નિર્માણમાં અર્ધસૂત્રીભાજન દરમિયાન જનીનોનાં નવાં સંયોજનો રચાય છે. લિંગી પ્રજનન દરમિયાન વધારે દશ્ય ભિન્નતાઓમાંથી પ્રાકૃતિક પસંદગી દ્વારા કેટલીક અનુકૂલિત ભિન્નતાઓની પસંદગી થાય છે. જ્યારે અલિંગી પ્રજનનમાં સંતતિઓ તેમના પિતૃની આબેહૂબ નકલો હોય છે. આથી લિંગી પ્રજનનમાં ઉત્પન્ન થતી ભિન્નતાઓ સ્થાયી થઈ સંચય પામે છે અને ઉદ્વિકાસને પ્રેરે છે.
In simple words: Sexual reproduction creates more noticeable variations compared to asexual reproduction. This happens because two parents contribute their DNA, and during the formation of reproductive cells, new combinations of genes are made. Natural selection then picks out the helpful variations, which allows species to adapt better. In contrast, offspring from asexual reproduction are almost identical copies of the parent. Thus, variations from sexual reproduction are more lasting, build up over time, and drive evolution.

Exam Tip: When explaining variations, emphasize that sexual reproduction introduces genetic recombination and new gene combinations, leading to greater diversity and adaptability, which are crucial for evolution. Asexual reproduction, by contrast, leads to less genetic variation, slowing down evolutionary changes.

 

Question 11. સંતતિ કે બાળપેઢીમાં નર અને માદા પિતૃઓ દ્વારા આનુવંશિક યોગદાનમાં સરખી ભાગીદારી કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરી શકાય છે?
Answer: નર અને માદા પિતૃઓ અનુક્રમે નર જનનકોષો (શુક્રકોષો) અને માદા જનનકોષો (અંડકોષો) ઉત્પન્ન કરે છે. તેમાં બિનપ્રજનનકોષો વાનસ્પતિક કોષોની તુલનામાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા અને DNAની માત્રા અડધી બંને પિતૃ નર અને માદાના આ શુક્રકોષ અને અંડકોષ સંમિલન પામી યુગ્મનજ (ફલિતાંડ) બનાવે છે. ફલિતાંડ નવી સંતતિનો પ્રથમ કોષ છે. આ બાબત સુનિશ્ચિત કરે છે કે ફલિતાંડમાંથી વિકાસ પામતી સંતતિમાં નર અને મારા પિતૃની આનુવંશિક (જનીનિક) ભાગીદારી સરખી છે.
In simple words: Male and female parents produce reproductive cells (sperm and egg, respectively). These reproductive cells have half the number of chromosomes and half the amount of DNA compared to regular body cells. When a sperm and egg from both parents join, they form a zygote, which is the first cell of a new offspring. This process makes sure that the developing offspring gets an equal genetic contribution from both the male and female parents.

Exam Tip: Focus on meiosis (reduction division) and fertilization as the two key processes that ensure equal genetic contribution from both parents in sexually reproducing organisms.

 

Question 12. માત્ર તે ભિન્નતાઓ જે કોઈ એકલ સજીવના માટે ઉપયોગી હોય છે, વસતિમાં પોતાના અસ્તિત્વને જાળવી રાખે છે. શું તમે આ વિધાન સાથે સંમત છો? શા માટે અથવા શા માટે નહિ?
Answer: હા. હું આ વિધાન સાથે સંમત છું, કારણ કે સજીવમાં આનુવંશિક (જનીનિક) ભિન્નતા તેને અનુકૂલન વિતતા માટે ઉપયોગી નીવડી શકે. આ ઉપરાંત, ઉપયોગી ભિન્નતા ધરાવતા સજીવ પ્રજનન દ્વારા વધુ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે અને આ જનીનિક ભિન્નતા વસતિમાં અસ્તિત્વ જાળવી રાખવા મદદરૂપ બને.
In simple words: Yes, I agree with this statement. Genetic variations that are helpful for an individual organism can aid in its survival and adaptation. Organisms with useful variations are more likely to reproduce and create more offspring. This allows the helpful genetic variations to become more common and persist in the population, helping the species to survive over time.

Exam Tip: Connect the concept of beneficial variations with natural selection. Variations that offer a survival or reproductive advantage are more likely to be passed on and increase in frequency within a population.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 143)

 

Question 1. જો એક “લક્ષણ A' અલિંગી પ્રજનનવાળી વસતિમાં 10 % સભ્યોમાં જોવા મળે છે અને લક્ષણ ' તેની વસતિમાં 60 % સજીવોમાં મળી આવે છે, તો કયું લક્ષણ પહેલાં ઉત્પન્ન થયું હશે?
Answer: અલિંગી પ્રજનન કરતી વસતિમાં લક્ષણ B ધરાવતી વસતિ 60 % છે. તેથી લક્ષણ B, લક્ષણ A કરતાં પહેલાં ઉત્પન્ન થયું હશે. કારણ કે, અલિંગી પ્રજનન કરતી વસતિઓમાં DNA પ્રતિકૃતિમાં સર્જાતી ન્યૂનતમ ખામીને કારણે નવું લક્ષણ ઉત્પન્ન થવાની સંભાવના ખૂબ ઓછી રહે છે. તેથી લક્ષણ A' પછીથી ઉત્પન્ન થયું હશે.
In simple words: In a population that reproduces asexually, trait B is found in 60% of individuals, while trait A is found in only 10%. This means trait B likely appeared earlier than trait A. Asexual reproduction involves very few errors during DNA copying, so new traits are rare. If a trait is more common, it has usually been around for a longer time, giving it more opportunities to spread.

Exam Tip: In asexual reproduction, the frequency of a trait in a population can be an indicator of its age. Higher frequency usually means it arose earlier, assuming no significant selective pressure or genetic drift has occurred.

 

Question 2. જાતિમાં ભિન્નતાઓનું સર્જન શા માટે મહત્ત્વનું છે? જાતિઓમાં ભિન્નતાઓના કારણે અસ્તિત્વ કેવી રીતે વધી જાય છે?
Answer: જાતિમાં ભિન્નતાઓની ઉત્પત્તિ DNA પ્રતિકૃતિમાં સર્જાતી ન્યૂનતમ ખામીને કારણે કે લિંગી પ્રજનન દરમિયાન થાય છે.
• ભિન્નતાઓની પ્રકૃતિના આધારે વિવિધ સજીવોને વિવિધ પ્રકારનો લાભ મળે છે.
• લાભકારક ભિન્નતાઓ ધરાવતા સભ્યો પર્યાવરણનાં પરિબળો સામે અનુકૂલન સાધી વધારે યોગ્ય રીતે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખે છે.
• લાભકારક ભિન્નતાઓ ધરાવતા સભ્યો તેમની સંખ્યાનો વધારો કરે છે.
In simple words: Variations in species come from small errors when DNA is copied or during sexual reproduction. These variations can give different organisms different advantages. Individuals with helpful variations can adapt better to environmental changes and survive more effectively. These successful individuals then reproduce more, increasing their numbers and passing on those beneficial variations, which strengthens the survival of the species as a whole.

Exam Tip: Stress that variation is the raw material for evolution. It allows some individuals to survive and reproduce better under changing environmental conditions, leading to adaptation and the long-term survival of the species.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 147)

 

Question 1. મેન્ડલના પ્રયોગો દ્વારા કેવી રીતે સમજી શકાય કે લક્ષણ પ્રભાવી અથવા પ્રચ્છન્ન હોય છે?
Answer: મેન્ડલે વટાણાના છોડ પર ઊંચા (TT) અને શુદ્ધ નીચા (tt) છોડ વચ્ચે પરંપરાગત સંકરણ પ્રયોગ યોજ્યો અને F1 પેઢીમાં બધા ઊંચા (Tt) છોડ મેળવ્યા. આ દર્શાવે છે કે, T જનીનની એક જ નકલ છોડને ઊંચા બનાવવા માટે પર્યાપ્ત છે. તે પરથી કહી શકાય કે એક લક્ષણ તેના વૈકલ્પિક સ્વરૂપની હાજરીમાં વ્યક્ત થાય છે. આ પ્રભાવી લક્ષણ છે અને તેની હાજરીમાં વ્યક્ત ન થતું વૈકલ્પિક લક્ષણ પ્રચ્છન્ન છે.
In simple words: Mendel showed dominant and recessive traits through his pea plant experiments. He crossed tall (TT) plants with short (tt) plants. All the first-generation (F1) offspring were tall (Tt). This proved that the 'T' gene for tallness was enough to make the plant tall, even with one copy. So, 'tall' is a dominant trait, meaning it shows up even with one copy. The 'short' trait, which didn't show up in F1, is recessive.

Exam Tip: Use Mendel's monohybrid cross as a classic example. Explain how the F1 generation's uniform phenotype reveals the dominant trait, while the re-emergence of the hidden trait in F2 (in a 3:1 ratio) reveals the recessive trait.

 

Question 2. મેન્ડલના પ્રયોગો દ્વારા કેવી રીતે સમજી શકાય કે વિવિધ લક્ષણો સ્વતંત્ર રીતથી આનુવંશિક હોય છે?
Answer: મેન્ડલે વટાણાના છોડ પર દ્વિસંકરણ પ્રયોગ કર્યો. ગોળ બીજ ધરાવતા ઊંચા છોડ સાથે ખરબચડાં બીજ ધરાવતા નીચા છોડનું સંકરણ કરાવતાં F1 પેઢીમાં બધા છોડ ગોળ બીજ ધરાવતા ઊંચા જોવા મળ્યા. F1 સંતતિમાં સ્વપરાગનયન કરાવતાં F2 પેઢી મળી. F2 પેઢીમાં પિતૃ-સંયોજન સાથે નવા સંયોજન ધરાવતા છોડ મળ્યા. કેટલાંક ગોળ બીજ ધરાવતા નીચા છોડ અને કેટલાંક ખરબચડાં બીજ ધરાવતા ઊંચા છોડ મળ્યા. તેઓ અર્થ બીજનો આકાર અને છોડની ઊંચાઈ આ બે લક્ષણોનું નિયમન કરતા કારકો (જનીનો) પુનઃસંયોજન પામી F2 પેઢીમાં નવાં સંયોજનો રચે છે. આથી ગોળાકાર / ખરબચડાં બીજ અને ઊંચા નીચા છોડનાં લક્ષણો સ્વતંત્ર રીતથી આનુવંશિક હોય છે.
In simple words: Mendel used a dihybrid cross to show that different traits are inherited independently. He crossed tall plants with round seeds with short plants with wrinkled seeds. The first generation (F1) all had tall plants with round seeds. When F1 plants self-pollinated, the second generation (F2) showed new combinations of traits, like tall plants with wrinkled seeds and short plants with round seeds, in addition to the parent-like combinations. This indicated that the genes controlling seed shape and plant height sorted independently of each other during gamete formation.

Exam Tip: Explain Mendel's dihybrid cross and the Law of Independent Assortment. The appearance of new phenotypic combinations in the F2 generation, different from the parental combinations, is crucial evidence for independent inheritance of genes located on different chromosomes.

 

Question 3. એક પુરુષનું રુધિરજૂથ A છે. તે એક સ્ત્રી કે જેનું રુધિરજૂથ O છે, તેની સાથે લગ્ન કરે છે. તેમની પુત્રીનું રુધિરજૂથ O છે. શું આ વિધાન પર્યાપ્ત છે કે જો તમને કહેવામાં આવે કે કયા વિકલ્પ રુધિરજૂથે A અથવા O પ્રભાવી લક્ષણ માટે છે? તમારા જવાબનું સ્પષ્ટીકરણ આપો.
Answer: ના, આપેલી માહિતી એ કહેવા માટે પર્યાપ્ત નથી કે. A અથવા O રુધિરજૂથ પ્રભાવી છે. કારણ કે, રુધિરજૂથનું લક્ષણ જનીન વડે નિયંત્રિત છે અને પિતૃમાંથી આનુવંશિક થાય છે. પુત્રીમાં રુધિરજૂથ O છે અને તે માટેના જનીનની બે નકલો પૈકી એક પિતામાંથી અને બીજી માતામાંથી આનુવંશિક થાય છે.
In simple words: No, this information alone is not enough to determine if blood group A or O is dominant. Blood group is determined by genes inherited from parents. For the daughter to have blood group O, she must have inherited an 'O' allele from both parents. Since the mother has blood group O (genotype OO), she passed an 'O' allele. The father, with blood group A, must have had the genotype AO to pass on an 'O' allele to his daughter. This shows that O is recessive to A.

Exam Tip: Remember that blood groups A and B are co-dominant, while O is recessive to both A and B. The presence of an O blood type in the offspring of an A parent implies that the A parent must be heterozygous (AO).

 

Question 4. માનવના બાળકનું લિંગનિશ્ચયન કેવી રીતે થાય છે?
Answer: માનવના બાળકનું લિંગનિશ્ચયન તેના પિતા પાસેથી કર્યું $ લિંગી રંગસૂત્ર આનુવંશિક થાય છે, તેના દ્વારા પિતા પાસે લિંગી રંગસૂત્રો XY હોય છે. લિંગી રંગસૂત્ર આધારે ૨ બે પ્રકારના જનનકોષો (શુક્રકોષો) ઉત્પન્ન થાય છે. 50 % શુક્રકોષો 3 X-રંગસૂત્ર ધરાવતા અને 50 % શુક્રકોષો રંગસૂત્રો ધરાવતા હોય છે. જ્યારે X-રંગસૂત્ર ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન કરે ત્યારે 2 છોકરી જન્મે અને જ્યારે Y-રંગસૂત્ર ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન 5 કરે ત્યારે છોકરો જન્મે.

પિતા: \( XY \) (લિંગી રંગસૂત્રો)
માતા: \( XX \) (લિંગી રંગસૂત્રો)

જનનકોષો (પિતા): \( X, Y \)
જનનકોષો (માતા): \( X, X \)

ફલન:
જો \( X \) શુક્રકોષ \( X \) અંડકોષ સાથે જોડાય \( \implies XX \) (છોકરી)
જો \( Y \) શુક્રકોષ \( X \) અંડકોષ સાથે જોડાય \( \implies XY \) (છોકરો)

આકૃતિ 9.7 : માનવમાં લિંગનિશ્ચયન
In simple words: The sex of a human baby is decided by the father's sex chromosomes. Fathers have XY sex chromosomes and produce two types of sperm: X-carrying and Y-carrying. Mothers have XX chromosomes and produce only X-carrying eggs. If an X-sperm fertilizes an X-egg, the baby will be a girl (XX). If a Y-sperm fertilizes an X-egg, the baby will be a boy (XY). So, the father determines the baby's sex.

Exam Tip: Emphasize that the male gamete (sperm) determines the sex of the offspring, as it carries either an X or a Y chromosome, whereas the female gamete (egg) always carries an X chromosome.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.૫. પાના નં. 150)

 

Question 1. તે કઈ વિવિધ રીતો છે કે જેના દ્વારા એક વિશેષ લક્ષણવાળા વ્યક્તિગત સજીવોની સંખ્યા, વસતિમાં વધારો કરી શકે છે?
Answer: વિશેષ લક્ષણવાળા સજીવોની સંખ્યાનો વસતિમાં વધારો નીચેની રીતે થાય છે :
(1) પ્રાકૃતિક પસંદગી – ઉત્તરજીવિતતાના લાભ સાથે ઉદ્વિકાસની દિશા સૂચવે.
(2) આનુવંશિક વિચલન – કોઈ પણ અનુકૂલન વગર ભિન્નતા ઉત્પન્ન થાય અથવા દુર્ઘટનાવશ જનીન આવૃત્તિમાં ફેરફાર થાય.
In simple words: The number of individuals with a specific trait can increase in a population through two main ways. First, natural selection favors traits that help organisms survive better, guiding evolution. Second, genetic drift can cause changes in gene frequency due to random events, even without any specific adaptation.

Exam Tip: Clearly distinguish between natural selection (directional, adaptive change) and genetic drift (random fluctuations in gene frequencies, especially in small populations) as mechanisms for changes in allele frequency.

 

Question 2. એક એકલા સજીવ દ્વારા ઉપાર્જિત લક્ષણ સામાન્યતઃ આગળની પેઢીમાં આનુવંશિકતા પામતો નથી. કેમ?
Answer: એક એકલા સજીવ દ્વારા ઉપાર્જિત લક્ષણ સામાન્યતઃ આગળની પેઢીમાં આનુવંશિકતા પામતો નથી, કારણ કે બિનપ્રજનનીય | દૈહિક પેશીમાં થતા ફેરફાર જનનકોષોના DNAમાં દાખલ થતા નથી અને તેથી સંતતિમાં વારસાગમન પામતો નથી. વાઘની સંખ્યામાં થતો ઘટાડો આનુવંશિકતાના દૃષ્ટિકોણથી ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે જો તેઓ લુપ્ત થઈ જાય તો આ જાતિના જનીનો કાયમી ગુમાવી દેવાશે. ભવિષ્યમાં આ જાતિને પુનઃજીવિત કરવાની કોઈ શક્યતા રહેશે નહીં.
In simple words: Acquired traits, like developed muscles from exercise, are usually not passed on to the next generation because these changes happen in body cells, not in the DNA of reproductive cells. Therefore, they cannot be inherited by offspring. For instance, the decreasing number of tigers is a concern because if they become extinct, their unique genes will be lost forever, making it impossible to bring the species back in the future.

Exam Tip: Emphasize that only changes in germ cells (gametes) are heritable. Acquired traits, which affect somatic cells, are not passed on to offspring, distinguishing Lamarckian inheritance from Mendelian genetics.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 151)

 

Question 1. તે કયાં પરિબળો છે કે જે નવી જાતિના નિર્માણમાં મદદરૂપ થાય છે?
Answer: નવી જાતિના નિર્માણમાં મદદરૂપ પરિબળો (1) જનીનપ્રવાહ, (2) આનુવંશિક વિચલન અને પ્રાકૃતિક પસંદગી તથા (3) પ્રજનનીય અલગીકરણ.
In simple words: Several factors contribute to the formation of new species. These include gene flow (the movement of genes between populations), genetic drift (random changes in gene frequency), natural selection (where beneficial traits become more common), and reproductive isolation (when populations can no longer interbreed).

Exam Tip: When discussing speciation, highlight the role of isolation (geographic or reproductive) in preventing gene flow, allowing separate evolutionary pathways to lead to distinct new species through genetic drift and natural selection.

 

Question 2. શું ભૌગોલિક પૃથક્કરણ સ્વપરાગિત જાતિઓની વનસ્પતિઓના જાતિનિર્માણ માટે મુખ્ય કારણ હોઈ શકે છે? શા માટે અથવા શા માટે નહીં?
Answer: ના, ભૌગોલિક પૃથક્કરણ સ્વપરાગિત જાતિઓની વનસ્પતિઓના જાતિનિર્માણ માટે મુખ્ય કારણ હોઈ શકે નહીં, કારણ કે તેમાં એક જ પિતૃ સંકળાયેલો હોય છે. ભૌગોલિક પૃથક્કરણ પામેલી બે વસતિઓ વચ્ચે જનીનપ્રવાહ અટકી જાય છે.
In simple words: No, geographical isolation is generally not a primary cause for speciation in self-pollinating plant species. This is because self-pollination involves only one parent. While geographical separation would stop gene flow between two populations, self-pollinating plants can continue to reproduce without needing another partner, making the impact of isolation less direct for new species formation.

Exam Tip: Explain that geographical isolation's impact is strongest when it prevents gene flow between sexually reproducing populations. For self-pollinating organisms, gene flow is already limited, so geographic isolation has a reduced effect on speciation.

 

Question 3. શું ભૌગોલિક પૃથક્કરણ અલિંગી પ્રજનનવાળા સજીવોમાં જાતિઓના નિર્માણનું મુખ્ય કારણ હોઈ શકે છે? શા માટે અથવા શા માટે નહીં?
Answer: ના, ભૌગોલિક પૃથક્કરણ અલિંગી પ્રજનનવાળા સજીવોમાં જાતિનિર્માણ માટે મુખ્ય કારણ હોઈ શકે નહીં, કારણ કે અલિંગી પ્રજનનમાં એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને સામાન્ય રીતે ભિન્નતા સર્જાતી નથી.
In simple words: No, geographical isolation is unlikely to be the main reason for new species forming in asexually reproducing organisms. This is because asexual reproduction involves only one parent and typically produces very little genetic variation. Without significant genetic differences, isolated populations are less likely to diverge into new species.

Exam Tip: Reiterate that speciation requires genetic divergence, which is primarily driven by mutation and recombination. Asexual reproduction typically lacks the genetic reshuffling seen in sexual reproduction, making speciation by geographical isolation less probable.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં 156)

 

Question 1. બે જાતિઓના ઉદ્વિકાશીય સંબંધને નક્કી કરવા માટેની એક લાક્ષણિકતાનું ઉદાહરણ આપો.
Answer: બે જાતિઓના ઉદ્રિકાશીય સંબંધને નક્કી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી લાક્ષણિકતાનું ઉદાહરણ ઉભયજીવી, સરીસૃપ, પક્ષી અને સસ્તનમાં ઉપાંગો વિવિધ કાર્ય કરવા માટે રૂપાંતરિત થવા છતાં ઉપાંગોની આધારભૂત સંરચના એકસમાન હોય છે.
In simple words: A good example of a characteristic used to determine evolutionary relationships between two species is the limb structure in amphibians, reptiles, birds, and mammals. Even though their limbs have changed to perform different functions (like flying, swimming, or walking), their basic skeletal structure remains the same. This shared underlying structure suggests they all came from a common ancestor.

Exam Tip: Homologous structures (like the pentadactyl limb in vertebrates) are excellent indicators of common ancestry and evolutionary relationships, despite differences in function.

 

Question 2. એક પતંગિયાની પાંખ અને ચામાચીડિયાની પાંખને સમજાત અંગ કહી શકાય છે? કેમ અથવા કેમ નહીં?
Answer: ના, તેમને સમજાત અંગ કહી શકાય નહીં, કારણ કે પતંગિયાની પાંખ અને ચામાચીડિયાની પાંખનું કાર્ય સમાન છે, પરંતુ બંનેની પાંખની રચના, તેમનું બંધારણ અને ઉત્પત્તિ સમાન નથી. તેથી તેમને સમજાત અંગ નહીં, પરંતુ સમરૂપ અંગ કહી શકાય.
In simple words: No, a butterfly's wing and a bat's wing cannot be called homologous organs. While both wings serve the same purpose of flight, their underlying structure, development, and origin are very different. A butterfly's wing is made of chitin, while a bat's wing is a modified forelimb with bones. Therefore, they are analogous organs, meaning they have similar functions but different evolutionary origins.

Exam Tip: Remember that homologous organs share a common embryonic origin, even if their functions differ. Analogous organs have similar functions but different developmental origins, often a result of convergent evolution.

 

Question 3. અશ્મી શું છે? તે જૈવ-ઉદ્વિકાસની ક્રિયા વિશે શું દર્શાવે છે?
Answer: ભૂતકાળમાં અસ્તિત્વ ધરાવતાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનાં મૃતશરીરનાં અંગો કે તેમની છાપ અશ્મી છે. અશ્મીઓ ઉદ્વિકાસના સીધા પુરાવા છે. પૃથ્વીની સપાટીની નજીક મળી આવતા અશ્મીઓ ઊંડા સ્તરમાં મળી આવેલા અશ્મીઓની તુલનામાં તાજેતરના છે. અશ્મીઓના અભ્યાસ પરથી પ્રાચીન અને વર્તમાન સજીવો વચ્ચે ઉદ્વિકાશીય સંબંધ શોધી શકાય છે. અશ્મીઓ પ્રાચીન સજીવોની તેમજ તે સમયગાળાની પણ માહિતી આપે છે.
In simple words: Fossils are the preserved remains or imprints of ancient plants and animals. They provide direct proof of evolution. Fossils found closer to the Earth's surface are newer than those found in deeper rock layers. By studying fossils, we can find out the evolutionary links between organisms from the past and those alive today. Fossils also give us valuable information about ancient organisms and their time period.

Exam Tip: Emphasize that fossils offer concrete evidence of life forms that existed in the past and demonstrate how species have changed over geological time, supporting the theory of evolution.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 158)

 

Question 1. આકાર, કદ, રૂપ-રંગમાં ભિન્ન દેખાતા માનવો એક ? જ જાતિના સભ્ય છે. તેનું કારણ શું છે?
Answer: બધા માનવો પર્યાવરણીય પરિબળો અને પ્રજનન દરમિયાન છે જનીનોનાં નવાં સંયોજનોને કારણે આકાર, કદ, રૂપ-રંગમાં એકબીજાથી ભિન્ન દેખાય છે. પરંતુ તે બધા હોમો સેપિયન્સ માનવજાતિના સભ્યો છે અને આફ્રિકામાં સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉદ્વિકાસ પામ્યા છે. તેઓ પરસ્પર આંતરપ્રજનન દ્વારા પ્રજનનક્ષમ સંતતિનું નિર્માણ કરી શકે છે. કે આ બાબત એક જ જાતિના સભ્ય માટે સૌથી અગત્યનો માપદંડ છે.
In simple words: All humans belong to the same species, Homo sapiens, despite differences in shape, size, and appearance. These variations come from environmental factors and new gene combinations formed during reproduction. However, all humans evolved from a common ancestor in Africa and can interbreed to produce fertile offspring, which is the most important criterion for belonging to the same species.

Exam Tip: Define a species based on the ability to interbreed and produce fertile offspring. Explain that variation within a species is normal and results from genetic recombination and environmental influences, but does not negate species membership.

 

Question 2. ઉદ્વિકાસના આધારે શું તમે જણાવી શકો છો કે જીવાણુ, કરોળિયો, માછલી અને ચિમ્પાન્ઝીમાં કોનું શારીરિક બંધારણ ઉત્તમ } છે? તમારા ઉત્તરની સમજૂતી આપો. છે.
Answer: ઉદ્વિકાસના આધારે ચિમ્પાન્ઝીનું શારીરિક બંધારણ ઉત્તમ છે, કારણ કે અન્ય ત્રણ સજીવોની સાપેક્ષે ચિમ્પાન્ઝીની શરીરરચના ને વધારે સુવિકસિત અને જટિલ કક્ષાની છે. તે પર્યાવરણ સાથે વધુ અનુકૂલિત છે.
In simple words: From an evolutionary perspective, the chimpanzee has the most complex body structure among bacteria, spiders, fish, and chimpanzees. Its body organization is more highly developed and intricate compared to the other three organisms. This allows chimpanzees to be highly adapted to their environment.

Exam Tip: When evaluating "better" in evolution, consider complexity, specialization, and adaptability to a wide range of environments. Generally, more complex organisms are considered "higher" in the evolutionary scale, but "best" is subjective and depends on the specific environment.

GSEB Class 10 Science આનુવંશિકતા અને ઉર્વિકાસ Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 9.1 (પા.પુ. પાના નં 143)

કર્ણની બૂટના પ્રકારની અભિવ્યક્તિ આધારે આનુવંશિકતાનો સંભવિત નિયમ રજૂ કરવો.

પદ્ધતિઃ
મુક્ત બૂટ (F) અને જોડાયેલી બૂટ (A)
[આકૃતિ 9.2: કાનની બૂટનું લક્ષણ)

• કર્ણપલ્લવ(Ear pinna)ના નીચેના ભાગને કાનની બૂટ કહે છે. તે જોડાયેલી અથવા મુક્ત હોય છે.
• તમારા વર્ગના દરેક વિદ્યાર્થીના કાનની બૂટનું અવલોકન કરો. વિદ્યાર્થીઓની સૂચિ તૈયાર કરી, જે-તે વિધાર્થીનાં નામની સામે તમે કરેલું અવલોકન નોંધો.
• વર્ગના દરેક વિદ્યાર્થીના માતા-પિતાના પણ કાનની બૂટના લક્ષણની માહિતી મેળવી, તેની નોંધ કરો.
• કાનની બૂટના લક્ષણ માટે દરેક વિદ્યાર્થી અને તેના માતા-પિતા વચ્ચે સંબંધ પ્રસ્થાપિત કરો.

 

પ્રશ્નો :

Question 1. તમારા વર્ગમાં કાનની બૂટની કઈ અભિવ્યક્તિ વધારે પ્રમાણમાં જોવા મળે છે?
Answer: મારા વર્ગમાં કાનની મુક્ત બૂટની અભિવ્યક્તિ વધારે પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
In simple words: In my class, the free earlobe trait is observed more frequently among students.

Exam Tip: When collecting data for genetic traits, always record observations systematically to ensure accuracy. The frequency of a trait in a population can often indicate if it is dominant or recessive.

 

Question 2. શું કાનની બૂટનું લક્ષણ આનુવંશિક છે?
Answer: હા, કાનની બૂટનું લક્ષણ આનુવંશિક છે. તે જનીનો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે અને માતા-પિતા પાસેથી સંતાનોમાં વારસામાં મળે છે.
In simple words: Yes, earlobe attachment is a heritable trait. It is controlled by specific genes and is passed down from parents to their children.

Exam Tip: Understanding common human genetic traits like earlobe attachment helps illustrate the basic principles of heredity and Mendelian inheritance in a relatable way.

 

Question 3. તમે એકત્રિત કરેલી માહિતી પરથી કઈ અભિવ્યક્તિ પ્રભાવી છે અને કઈ અભિવ્યક્તિ પ્રચ્છન્ન છે તે જણાવો.
Answer: કાનની મુક્ત બૂટ પ્રભાવી અને કાનની જોડાયેલી બૂટ પ્રચ્છન્ન અભિવ્યક્તિ છે.
In simple words: Based on the collected data, free earlobes are the dominant trait, while attached earlobes are the recessive trait.

Exam Tip: Dominant traits are expressed even with one copy of the gene, while recessive traits only appear when two copies of the recessive gene are present. Observing family patterns helps identify these. (In general, free earlobes are dominant over attached earlobes.)

 

Question 4. તમારા વર્ગના વિદ્યાર્થીઓમાં મુક્ત બૂટ અને જોડાયેલી બૂટના લક્ષણનું ટકાવારી પ્રમાણ નક્કી કરો.
Answer: મારા વર્ગમાં કુલ 60 વિદ્યાર્થીઓ છે. તે પૈકી 51 વિદ્યાર્થીઓના કાનની બૂટ મુક્ત છે અને 9 વિદ્યાર્થીઓના કાનની બૂટ જોડાયેલી છે.
મુક્ત બૂટની ટકાવારી \( = \frac{51}{60} \times 100 = 85 \% \)
જોડાયેલી બૂટની ટકાવારી \( = \frac{9}{60} \times 100 = 15 \% \)
In simple words: In my class of 60 students, 51 students have free earlobes, and 9 students have attached earlobes. This means 85% of the students have free earlobes, and 15% have attached earlobes.

Exam Tip: Always show your calculations clearly when determining percentages or ratios from observed data to ensure full marks. The sum of percentages for all possible outcomes should always be 100%.

પ્રવૃત્તિ 9.2 (પા.પુ. પાના નં. 144)

 

Question. કયા પ્રયોગ પરથી આપણે સુનિશ્ચિત કરી શકીએ કે 5, પેઢીમાં વાસ્તવમાં TT, Tt અને ttનું સંયોજન 1:2: 1 ગુણોત્તર પ્રમાણ પ્રાપ્ત થાય છે?
Answer: મેન્ડલનો એકરસંકરણ પરફલન પ્રયોગ દર્શાવે છે કે F2 પેઢીમાં TT, Tt અને ttનું સંયોજન 1:2:1 ગુણોત્તરમાં પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં તેનો પ્રયોગ દર્શાવ્યો છે:

પિતૃપેઢી P:
ઊંચા છોડ (TT) × નીચા છોડ (tt)

જનનકોષો:
P ના જનનકોષો: \( T \) અને \( t \)

પરફલન
F1 સંતતિ: બધા છોડ ઊંચા (Tt)

F1 પિતૃ: ઊંચા છોડ (Tt) × ઊંચા છોડ (Tt)

F1 ના જનનકોષો: \( T, t \) અને \( T, t \)

સ્વફલન

F2 સંતતિ:
3 ઊંચા છોડ (75%) : 1 નીચો છોડ (25%)

આકૃતિ 9.4: એકસંકરણ
ગુણોત્તર : \( TT : Tt : tt = 1:2:1 \)
In simple words: Mendel's monohybrid cross experiment shows that in the F2 generation, the genotypic ratio of TT, Tt, and tt is 1:2:1. When pure tall (TT) plants are crossed with pure short (tt) plants, all F1 offspring are tall (Tt). When these F1 plants self-pollinate, the F2 generation includes 1 TT (tall), 2 Tt (tall), and 1 tt (short), confirming the 1:2:1 genotypic ratio.

Exam Tip: Clearly illustrate the monohybrid cross, showing parental genotypes, gamete formation, F1 generation, and then the F2 generation with both phenotypic (3:1 tall:short) and genotypic (1:2:1 TT:Tt:tt) ratios. This demonstrates the Law of Segregation.