GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 7 નિયંત્રણ અને સંકલન

Question 1. નીચે આપેલ પૈકી કયો વનસ્પતિ અંત:સ્ત્રાવ છે?
(a) ઇસ્યુલિન
(b) થાઇરૉક્સિન
(c) ઇસ્ટ્રોજન
(d) સાયટોકાઇનિન
Answer: (d) સાયટોકાઇનિન
In simple words: સાયટોકાઇનિન એક વૃદ્ધિ-ઉત્તેજક હોર્મોન છે જે છોડના વિકાસમાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવોને ફાયટોહોર્મોન્સ પણ કહેવામાં આવે છે, જે છોડના વિકાસ અને પ્રતિભાવને નિયંત્રિત કરે છે.

 

Question 2. બે ચેતાકોષોની વચ્ચે આવેલ ખાલી ભાગને .................... કહે છે.
(a) શિખાતંતુ
(b) ચેતોપાગમ
(c) અક્ષતંતુ
(d) આવેગ
Answer: (b) ચેતોપાગમ
In simple words: બે ચેતાકોષો વચ્ચેના જોડાણ બિંદુને ચેતોપાગમ કહેવાય છે, જ્યાં માહિતી એક ચેતાકોષમાંથી બીજામાં જાય છે.

Exam Tip: ચેતોપાગમ એ ચેતા પ્રસારણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જે શરીરમાં સંદેશાને એક કોષથી બીજા કોષમાં મોકલે છે.

 

Question 3. મગજ .................... જવાબદાર છે.
(a) વિચારવા માટે
(b) હૃદયના સ્પંદન માટે
(c) શરીરનું સમતુલન જાળવવા માટે
(d) આપેલ તમામ
Answer: (d) આપેલ તમામ
In simple words: મગજ વિચારવામાં, હૃદયના ધબકારાને નિયંત્રિત કરવામાં અને શરીરનું સંતુલન જાળવવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.

Exam Tip: મગજ એ કેન્દ્રીય ચેતાતંત્રનો મુખ્ય ભાગ છે, જે શરીરના લગભગ તમામ કાર્યોને નિયંત્રિત કરે છે.

 

Question 4. આપણા શરીરમાં ગ્રાહીનું કાર્ય શું છે? એવી સ્થિતિ પર વિચાર કરો, જ્યાં ગ્રાહી યોગ્ય પ્રકારથી કાર્ય કરી રહ્યા નથી. કઈ સમસ્યાઓ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે?
Answer: શરીરમાં ગ્રાહીઓનું કાર્ય એ છે કે તે આપણી આસપાસના પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારોની માહિતીને ઉત્તેજનાના રૂપમાં ગ્રહણ કરે છે. આ માહિતીને ઊર્મિવેગના રૂપમાં સંવેદી ચેતા મારફતે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાં મોકલવામાં આવે છે. આથી શરીર પ્રતિભાવ દર્શાવે છે. જો ગ્રાહીઓ યોગ્ય રીતે કાર્ય ન કરતા હોય, તો બાહ્ય ઉત્તેજના ગ્રહણ થઈ શકે નહીં. આથી આપણું શરીર યોગ્ય પ્રતિભાવ દર્શાવી શકશે નહીં.
In simple words: ગ્રાહીઓ આપણા શરીરમાં બહારના ફેરફારોને અનુભવે છે. જો ગ્રાહીઓ બરાબર કામ ન કરે, તો આપણે ગરમી, ઠંડી કે પીડા જેવી વસ્તુઓ અનુભવી શકીશું નહીં.

Exam Tip: ગ્રાહીઓ વિવિધ ઇન્દ્રિય અંગોમાં હોય છે અને તે સંવેદનાઓને મગજ સુધી પહોંચાડવાનું કામ કરે છે, જે યોગ્ય પ્રતિચાર માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 5. ચેતાકોષની સંરચના દર્શાવતી આકૃતિ દોરો અને તેનાં કાર્યોનું વર્ણન કરો.
Answer: ચેતાકોષની સંરચના: (આકૃતિ અહીં આપેલ નથી, પરંતુ કાર્યનું વર્ણન નીચે મુજબ છે.) ચેતાકોષનું કાર્ય: ચેતાકોષના શિખાતંતુની ટોચના છેડા માહિતી મેળવે છે અને રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા ઊર્મિવેગ (વીજ-આવેગ) ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઊર્મિવેગ શિખાતંતુથી કોષકાય અને પછી અક્ષતંતુના અંતિમ છેડા સુધી વહન પામે છે. અક્ષતંતુના છેડે મુક્ત થતા કેટલાક રસાયણો ચેતોપાગમ પસાર કરી, તેની પછીના ચેતાકોષના શિખાતંતુમાં ઊર્મિવેગનો પ્રારંભ કરે છે. આ રીતે ચેતાકોષ શરીરના એક ભાગથી બીજા ભાગ સુધી ઊર્મિવેગ સ્વરૂપે માહિતીના વહન માટે વિશિષ્ટીકરણ પામેલા છે.
In simple words: ચેતાકોષો શરીરના સંદેશાવાહકો છે. તેઓ માહિતી મેળવીને વીજળીના સંદેશા બનાવે છે. આ સંદેશા એક ચેતાકોષથી બીજા ચેતાકોષમાં ચેતોપાગમ દ્વારા પહોંચાડવામાં આવે છે. આ સંદેશા શરીરના જુદા જુદા ભાગોમાં માહિતીને મોકલવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: ચેતાકોષના મુખ્ય ભાગો શિખાતંતુ, કોષકાય અને અક્ષતંતુ છે, જે સંદેશાવ્યવહાર માટે અનિવાર્ય છે.

 

Question 6. વનસ્પતિમાં પ્રકાશાવર્તન કેવી રીતે થાય છે?
Answer: વનસ્પતિનાં અંગો ભાગોના પ્રકાશ તરફ પ્રતિચારનું અવલોકન કરવું. અથવા વનસ્પતિમાં પ્રકાશાવર્તનનો અભ્યાસ કરવો. સાધનો: ફ્લાસ્ક, તારની જાળી, એક તરફથી ખુલ્લા પૂંઠાનું બોક્સ. પદાર્થો: પાણી, બે-ત્રણ તાજા અંકુરિત વાલનાં બીજ. પદ્ધતિ:

• શંકુ આકારના ફ્લાસ્કમાં પાણી ભરો.
• ફ્લાસ્કની ગ્રીવા (કંઠભાગ) ને તારની જાળી વડે ઢાંકો.
• તાજા અંકુરિત બે-ત્રણ વાલનાં બીજને તારની જાળી પર મૂકો.
• એક બાજુથી ખુલ્લા પૂંઠાનું બોક્સ લો. તેમાં ફ્લાસ્ક મૂકો. બોક્સને એવી રીતે મૂકો કે જેથી બોક્સની ખુલ્લી બાજુ બારીમાંથી આવતા પ્રકાશ તરફ રહે.
• બે-ત્રણ દિવસ પછી અવલોકન કરો અને તમારા અવલોકનની નોંધ કરો.
• હવે, ફ્લાસ્કને એ રીતે ફેરવો કે જેથી તેનો પ્રકાશ તરફ રહેલો ભાગ પ્રકાશથી દૂર ગોઠવાય. આ અવસ્થામાં ફ્લાસ્કને થોડા દિવસ સુધી ખલેલ પહોંચાડ્યા વગર મૂકી રાખો અને પછી અવલોકન કરો.

અવલોકન: ફ્લાસ્કની શરૂઆતની સ્થિતિમાં પ્રરોહ પ્રકાશ તરફ વળે છે અને મૂળ પ્રકાશથી દૂર જાય છે. ફ્લાસ્કની સ્થિતિ બદલતાં પ્રરોહ પ્રકાશથી દૂર અને મૂળ પ્રકાશ તરફ થઈ જાય છે. પરંતુ થોડા દિવસો પછી પ્રરોહ પ્રકાશ તરફ અને મૂળ પ્રકાશથી દૂર વળીને પ્રતિચાર દર્શાવે છે.
In simple words: છોડ સૂર્યપ્રકાશ તરફ વળે છે, જેને પ્રકાશાવર્તન કહેવાય છે. મૂળ પ્રકાશથી દૂર જાય છે. જો છોડને બીજી દિશામાં ફેરવવામાં આવે, તો તે ફરીથી પ્રકાશ તરફ વળવાનું શરૂ કરે છે.

Exam Tip: પ્રકાશાવર્તન છોડના વૃદ્ધિ હોર્મોન્સ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે, જે પ્રકાશની હાજરીમાં વનસ્પતિને યોગ્ય દિશામાં વૃદ્ધિ કરવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 7. કરોડરજ્જુમાં ઈજા થવાથી કયા સંકેતો આવવામાં ખલેલ પહોંચે છે?
Answer: કરોડરજ્જુમાં ઈજા થવાથી નીચેના સંકેતોમાં ખલેલ પડે છે:
1. પરાવર્તી ક્રિયા થતી નથી.
2. શરીરનાં વિવિધ અંગોમાંથી મગજ તરફ જતા સંવેદી ઊર્મિવેગ કરોડરજ્જુમાંથી પસાર થઈ શકતા નથી.
3. મગજમાંથી શરીરનાં વિવિધ અંગો તરફ જતા ચાલક (પ્રેરક) ઊર્મિવેગ કરોડરજ્જુમાંથી પસાર થઈ શકતા નથી.
In simple words: કરોડરજ્જુને નુકસાન થવાથી, વ્યક્તિ ઝડપી પ્રતિક્રિયાઓ આપી શકતી નથી. મગજ અને શરીરના બાકીના ભાગો વચ્ચે સંદેશાનું આદાન-પ્રદાન અટકી જાય છે.

Exam Tip: કરોડરજ્જુ એ મગજ અને શરીરના અન્ય ભાગો વચ્ચે સંદેશાવાહકનું કામ કરે છે, તેથી તેમાં ઈજા થવાથી ગંભીર શારીરિક કાર્યોને અસર થાય છે.

 

Question 8. વનસ્પતિઓમાં રાસાયણિક સંકલન કઈ રીતે થાય છે?
Answer: વનસ્પતિઓમાં રાસાયણિક સંકલન વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા થાય છે. તેઓ વનસ્પતિની વૃદ્ધિ, વિકાસ અને પર્યાવરણ પ્રત્યેના પ્રતિચારનું સંકલન કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. તેઓ સાદા પ્રસરણ દ્વારા તેમના સંશ્લેષણ-સ્થાનથી કાર્યસ્થાન સુધી પહોંચી રાસાયણિક સંકલનમાં મદદરૂપ થાય છે.
In simple words: છોડ હોર્મોન્સનો ઉપયોગ કરીને રાસાયણિક રીતે સંકલન કરે છે. આ હોર્મોન્સ છોડના વિકાસ અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયાઓને નિયંત્રિત કરે છે. તેઓ પ્રસરણ દ્વારા યોગ્ય સ્થાનો પર પહોંચે છે.

Exam Tip: વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો (ઓક્સિન, જીબરેલિન, સાયટોકાઈનિન, એબ્સિસિક એસિડ અને ઈથીલીન) છોડના જીવનચક્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

 

Question 9. સજીવમાં નિયંત્રણ અને સંકલન તંત્રની શું જરૂરિયાત છે?
Answer: બહુકોષી સજીવોમાં શરીરનું આયોજન જટિલ હોય છે. વિવિધ પેશી અને અંગો જુદાં જુદાં વિશિષ્ટ કાર્ય કરે છે. તેથી બધાં અંગો યોગ્ય રીતે ભેગા મળી સંકલિત રીતે કાર્ય કરે તે માટે નિયંત્રણ અને સંકલન તંત્ર જરૂરી છે. આથી મનુષ્ય શરીરમાં નિયંત્રણ અને સંકલન માટે ખૂબ વિકસિત ચેતાતંત્ર અને અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર વિકાસ પામ્યાં છે.
In simple words: જટિલ જીવોમાં, વિવિધ અંગો યોગ્ય રીતે કામ કરે તે માટે નિયંત્રણ અને સંકલન જરૂરી છે. આનાથી શરીરના બધા ભાગો એકસાથે મળીને કામ કરી શકે છે.

Exam Tip: ચેતાતંત્ર અને અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર બંને સજીવોમાં નિયંત્રણ અને સંકલન માટે કામ કરે છે, જે શરીરની આંતરિક સ્થિતિને સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 10. અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ અને પરાવર્તી ક્રિયાઓ એકબીજાથી કેવી રીતે ભિન્ન છે?
Answer:

In simple words: અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ આપણા શરીરની અંદર આપમેળે થતી ક્રિયાઓ છે, જેમ કે હૃદયનું ધબકવું. પરાવર્તી ક્રિયાઓ ઝડપી, આપોઆપ થતી પ્રતિક્રિયાઓ છે જે સંકટ જેવી પરિસ્થિતિમાં થાય છે, જેમ કે ગરમ વસ્તુને સ્પર્શ થતાં હાથ પાછો ખેંચવો.

Exam Tip: અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ જીવન માટે જરૂરી છે, જ્યારે પરાવર્તી ક્રિયાઓ શરીરને નુકસાનથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 11. પ્રાણીઓમાં નિયંત્રણ અને સંકલન માટે ચેતા અને અંતઃસ્ત્રાવ ક્રિયાવિધિની તુલના અને તેમના ભેદ આપો.
Answer:

In simple words: ચેતાતંત્ર ઝડપથી કામ કરે છે અને સંદેશાને વીજળીના આવેગ દ્વારા મોકલે છે, જેની અસર ટૂંકા સમય માટે રહે છે. અંત:સ્ત્રાવી તંત્ર ધીમે ધીમે કામ કરે છે, હોર્મોન્સને લોહીમાં મોકલે છે, અને તેની અસર લાંબા સમય સુધી રહે છે.

Exam Tip: ચેતાતંત્ર અને અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર બંને સંકલન માટે જરૂરી છે, પરંતુ તેમની કાર્યપદ્ધતિ અને અસરકારકતાનો સમયગાળો અલગ હોય છે.

 

Question 12. લજામણી વનસ્પતિમાં હલનચલન અને તમારા પગમાં થનારી ગતિની રીતમાં શું ભેદ છે?
Answer:

In simple words: લજામણીના પાંદડા સ્પર્શથી ઝડપથી બંધ થાય છે, જેમાં પાણીનો ફેરફાર થાય છે. આપણા પગની ગતિ આપણી ઈચ્છા મુજબ થાય છે, જેમાં મગજમાંથી સંદેશા મળે છે અને સ્નાયુઓમાં પ્રોટીન બદલાય છે.

Exam Tip: લજામણીના પાંદડાનું હલનચલન વૃદ્ધિ-નિર્ભર નથી, જ્યારે પ્રાણીઓની ગતિ મોટાભાગે વૃદ્ધિ-નિર્ભર અને ચેતાતંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત હોય છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 119)

 

Question 1. પરાવર્તી ક્રિયા અને ચાલવાની ક્રિયા વચ્ચે શું ભેદ છે?
Answer: પરાવર્તી ક્રિયા કરોડરજ્જુ વડે નિયંત્રિત થતી અનૈચ્છિક ક્રિયા છે. તેમાં વિચારવાની ક્રિયા સંકળાયેલી નથી. ચાલવાની ક્રિયા ઐચ્છિક ક્રિયા છે અને તે પશ્ચમગજના અનુમસ્તિષ્ક ભાગ વડે નિયંત્રિત છે. આ ક્રિયા વ્યક્તિની ઈચ્છા પર આધારિત છે.
In simple words: પરાવર્તી ક્રિયા ઝડપી, આપમેળે થતી પ્રતિક્રિયા છે, જેમ કે ગરમ વસ્તુથી હાથ ખેંચી લેવો. ચાલવાની ક્રિયા આપણી ઈચ્છા મુજબ થાય છે અને તેને મગજ નિયંત્રિત કરે છે.

Exam Tip: પરાવર્તી ક્રિયાઓ કરોડરજ્જુ દ્વારા થાય છે અને તે જીવન માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, જ્યારે ચાલવા જેવી ઐચ્છિક ક્રિયાઓ માટે મગજના મોટા ભાગોની જરૂર પડે છે.

 

Question 2. બે ચેતાકોષોની વચ્ચે આવેલા ચેતોપાગમમાં કઈ ઘટના બને છે?
Answer: પાસપાસેના બે ચેતાકોષોની ગોઠવણીમાં એક ચેતાકોષના અક્ષતંતુના ચેતાંતો અને બીજા ચેતાકોષના શિખાતંતુઓ વચ્ચે રહેલા સૂક્ષ્મ અવકાશને ચેતોપાગમ કહે છે. અક્ષતંતુ (ચેતાક્ષ) ના છેડે વીજ-આવેગ કેટલાક રસાયણો મુક્ત કરે છે. આ રસાયણો ચેતોપાગમ પસાર કરે છે અને પછીના ચેતાકોષના શિખાતંતુમાં વીજ-આવેગનો પ્રારંભ થાય છે.
In simple words: ચેતોપાગમ એ બે ચેતાકોષો વચ્ચેનો નાનો ખાલી જગ્યા છે. જ્યારે વીજળીનો સંદેશો ત્યાં પહોંચે છે, ત્યારે રસાયણો મુક્ત થાય છે જે સંદેશાને બીજા ચેતાકોષમાં પહોંચાડે છે.

Exam Tip: ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સ નામના રસાયણો ચેતોપાગમમાં સંદેશાનું વહન કરે છે, જે ચેતાતંત્રના કાર્ય માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

 

Question 3. મગજનો કયો ભાગ શરીરની સ્થિતિ અને સમતુલન જાળવી રાખવાનું કાર્ય કરે છે?
Answer: મગજનો અનુમસ્તિષ્ક ભાગ શરીરની સ્થિતિ અને સમતુલન જાળવી રાખવાનું કાર્ય કરે છે.
In simple words: મગજનો નાનો મગજનો ભાગ આપણા શરીરને સીધું રાખવામાં અને સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: અનુમસ્તિષ્ક (સેરેબેલમ) ખાસ કરીને હલનચલન, સમતુલન અને મુદ્રાના સંકલનમાં ભૂમિકા ભજવે છે.

 

Question 4. અગરબત્તીની સુવાસની આપણને ખબર કેવી રીતે પડે છે?
Answer: આપણા નાકમાં આવેલા ધાણગ્રાહી એકમો અગરબત્તીની સુવાસથી ઉત્તેજિત થાય છે. તેના કારણે સર્જાતો ઊર્મિવેગ સંવેદી ચેતાકોષના શિખાતંતુ વડે ગ્રહણ થાય છે. આ ઊર્મિવેગ મગજ તરફ વહન પામે છે. બૃહદ્મસ્તિષ્કમાં આ સંદેશાની આંતરક્રિયા વડે આપણને અગરબત્તીની સુવાસની ખબર થાય છે.
In simple words: આપણા નાકમાં ગંધને ઓળખતા કોષો હોય છે. જ્યારે આપણે અગરબત્તીની ગંધ સૂંઘીએ છીએ, ત્યારે તે કોષો મગજને સંદેશા મોકલે છે અને આપણે તે સુગંધને ઓળખી શકીએ છીએ.

Exam Tip: ધાણગ્રાહી (ઓલ્ફેક્ટરી રીસેપ્ટર્સ) ગંધના અણુઓને ઓળખે છે અને તે સંદેશાને મગજના ધાણપિંડ (ઓલ્ફેક્ટરી બલ્બ) માં મોકલે છે.

 

Question 5. પરાવર્તી ક્રિયામાં મગજની ભૂમિકા શું છે?
Answer: સામાન્ય રીતે પરાવર્તી ક્રિયા કરોડરજ્જુ વડે દર્શાવાય છે અને તેમાં મગજની કોઈ સક્રિય ભૂમિકા નથી. આમ છતાં, પૂર્વવત્ સૂચનાઓ મગજ સુધી જાય છે. કેટલીક પરાવર્તી ક્રિયાઓ જેવી કે, સ્વાદિષ્ટ ખોરાક જોતાં મોંમાં પાણી વળવું, હૃદયના ધબકારા, શ્વાસોચ્છવાસ, ઉરોદરપટલનું હલનચલન, છીંક, બગાસું, આંખના પલકારા વગેરેમાં મગજ સંકળાયેલું છે.
In simple words: મોટાભાગની ઝડપી પ્રતિક્રિયાઓ (પરાવર્તી ક્રિયાઓ) કરોડરજ્જુ દ્વારા થાય છે, મગજ સીધો તેમાં ભાગ લેતું નથી. પરંતુ, કેટલીક પરાવર્તી ક્રિયાઓ, જેમ કે લાળ પડવી કે છીંક આવવી, મગજ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

Exam Tip: મગજ અગાઉની પરાવર્તી ક્રિયાઓ વિશે જાણકારી રાખે છે, જે ભવિષ્યમાં આવા પ્રતિચારોને વધુ અસરકારક બનાવવામાં મદદ કરે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 122)

 

Question 1. વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો એટલે શું?
Answer: વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો એટલે વનસ્પતિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતાં રાસાયણિક સંયોજનો; જે વૃદ્ધિ, વિકાસ અને પર્યાવરણ પ્રત્યેના પ્રતિચારનું સંકલન કરે છે.
In simple words: વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો એ છોડ દ્વારા બનતા રસાયણો છે જે છોડના ઉગવા, વિકસાવવા અને આસપાસના વાતાવરણ પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા આપવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: આ હોર્મોન્સ છોડને જુદી જુદી પરિસ્થિતિઓમાં જીવંત રહેવામાં અને વધવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 2. લજામણીનાં પર્ણોનું હલનચલન, એ પ્રકાશ તરફ પ્રરોહની ગતિથી કેવી રીતે ભિન્ન છે?
Answer:

In simple words: લજામણીના પાંદડા સ્પર્શ થતાં ઝડપથી બંધ થાય છે અને તેમાં વૃદ્ધિનો કોઈ સંબંધ નથી. જ્યારે છોડનો ઉપરનો ભાગ પ્રકાશ તરફ ધીમે ધીમે વધે છે, જે વૃદ્ધિ સાથે સંબંધિત છે અને ઓક્સિન હોર્મોન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

Exam Tip: લજામણીમાં પાણીના દબાણમાં ફેરફારથી હલનચલન થાય છે, જ્યારે પ્રકાશાવર્તન ઓક્સિન જેવા વૃદ્ધિ હોર્મોન્સ દ્વારા થાય છે.

 

Question 3. એક વૃદ્ધિપ્રેરક વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવનું ઉદાહરણ આપો.
Answer: વૃદ્ધિપ્રેરક વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ: ઓક્સિન.
In simple words: ઓક્સિન એક છોડનો હોર્મોન છે જે છોડને ઉગવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: ઓક્સિન મુખ્યત્વે છોડના મૂળ અને પ્રકાંડના કોષોના વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે છોડની લંબાઈમાં વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.

 

Question 4. કોઈ આધારની ચોતરફ વૃદ્ધિ કરવામાં ઓક્સિન કઈ રીતે કંપળને મદદરૂપ થાય છે?
Answer: ઓક્સિન વૃદ્ધિપ્રેરક અંતઃસ્ત્રાવ છે. તે કોષોની લંબાઈમાં વૃદ્ધિ પ્રેરે છે. જ્યારે કૂંપળ આધારના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે આધારથી દૂર રહેલા કૂંપળના ભાગમાં ઓક્સિન ઝડપી વૃદ્ધિ પ્રેરે છે. આ કારણે કૂંપળ આધારની ચોતરફ વૃદ્ધિ પામી વીંટળાય છે.
In simple words: ઓક્સિન હોર્મોન કોષોને લાંબા કરવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે છોડનો કુમળો ભાગ કોઈ વસ્તુને સ્પર્શે છે, ત્યારે ઓક્સિન સ્પર્શથી દૂરના ભાગમાં વધુ ઝડપથી વૃદ્ધિ કરાવે છે, જેથી છોડ તે વસ્તુની આસપાસ વીંટળાઈ શકે છે.

Exam Tip: સ્પર્શાવર્તન (થિગ્મોટ્રોપિઝમ) માં ઓક્સિનની ભૂમિકા વેલા જેવા છોડને ટેકો મેળવવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 5. જલાવર્તન દર્શાવતા પ્રયોગની રૂપરેખા તૈયાર કરો.
Answer: પાણીની પ્રતિક્રિયારૂપે વનસ્પતિ અંગોમાં થતા હલનચલનને જલાવર્તન કહે છે. પ્રયોગ: જલાવર્તન દર્શાવવું. સાધનો: કાચનાં બે પાત્ર, માટીનો પ્યાલો. પદાર્થો: માટી, બે છોડ, પાણી. પદ્ધતિ: કાચનાં બે પાત્ર (A) અને (B) લઈ, તેમાં લગભગ ત્રીજા ભાગ સુધી માટી ભરો. બંને પાત્રમાં એક જ વનસ્પતિની બે સરખી કલમ રોપો. પાત્ર (A) ની માટી ભેજયુક્ત અને પાત્ર (B) ની માટી સૂકી રાખો. પરંતુ પાત્ર (B) માં પાણી ભરેલો માટીનો પ્યાલો આકૃતિ 7.7 માં બતાવ્યા મુજબ ગોઠવો. પાત્ર (A) માં દરરોજ થોડું પાણી ઉમેરો. પાત્ર (B) માં પાણી ઉમેરવાનું નથી. એક અઠવાડિયા પછી બંને પાત્રની માટી કાળજીપૂર્વક ખોદો અને અવલોકન તથા તારણ નોંધો. અવલોકન પાત્ર (A) માં મૂળ સીધી વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. જ્યારે પાત્ર (B) માં મૂળ પાણી ભરેલા માટીના પ્યાલા તરફ વળે છે. તારણ: આ પરથી નક્કી કરી શકાય કે, મૂળની લંબાઈમાં વૃદ્ધિ પાણીના સ્ત્રોતની દિશામાં થાય છે. અર્થાત્ મૂળ ધન જલાવર્તન દર્શાવે છે.
In simple words: જલાવર્તન એ છોડના મૂળનું પાણી તરફ વળવું છે. બે છોડને માટીના વાસણમાં ઉગાડો. એકને સીધું પાણી આપો, બીજામાં પાણીનો પ્યાલો માટીની અંદર મૂકો. થોડા દિવસ પછી, તમે જોશો કે પાણીનો પ્યાલો જ્યાં હતો ત્યાં મૂળ તે તરફ વળેલા હશે. આ દર્શાવે છે કે મૂળ પાણીની દિશામાં વૃદ્ધિ પામે છે.

Exam Tip: મૂળનું જલાવર્તન છોડને પાણીના સ્ત્રોત સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે, જે તેના અસ્તિત્વ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 125)

 

Question 1. પ્રાણીઓમાં રાસાયણિક સંકલન કેવી રીતે થાય છે?
Answer: પ્રાણીઓમાં અંત:સ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ ચોક્કસ માત્રામાં રાસાયણિક સંયોજનો-અંત:સ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે. અંત:સ્ત્રાવો સીધા રુધિરમાં ભળી જઈ, રુધિર પરિવહન દ્વારા તેમના લક્ષ્ય (કાર્ય) સ્થાન સુધી પહોંચે છે. શરીરના ચોક્કસ કોષો અંત:સ્ત્રાવ સાથે જોડાણ કરવા વિશિષ્ટ ગ્રાહી અણુઓ ધરાવે છે. અંત:સ્ત્રાવ આ અણુ સાથે જોડાઈ માહિતીનું વહન કરે છે. આ રીતે પ્રાણીઓમાં રાસાયણિક સંકલન થાય છે.
In simple words: પ્રાણીઓમાં, હોર્મોન્સ ગ્રંથીઓમાંથી નીકળીને સીધા લોહીમાં ભળી જાય છે. લોહી તેમને શરીરના ખાસ ભાગો સુધી લઈ જાય છે. તે ભાગોના કોષોમાં ખાસ ગ્રાહીઓ હોય છે જે આ હોર્મોન્સને ઓળખીને પ્રતિક્રિયા આપે છે.

Exam Tip: અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર શરીરમાં ધીમા અને લાંબા ગાળાના પ્રતિચારો માટે જવાબદાર છે, જે વૃદ્ધિ, વિકાસ અને પ્રજનન જેવા કાર્યોને નિયંત્રિત કરે છે.

 

Question 2. આયોડિનયુક્ત મીઠાના ઉપયોગની સલાહ કેમ આપવામાં આવે છે?
Answer: થાઇરોઇડ ગ્રંથિમાંથી થાઇરૉક્સિન અંત:સ્ત્રાવ ઉત્પન્ન થાય છે. તે આયોડિનયુક્ત અંત:સ્ત્રાવ છે. આયોડિનની ઊણપથી થાઇરૉક્સિન અંત:સ્ત્રાવ બનતો નથી. તેના પરિણામે થાઇરૉઇડ ગ્રંથિના કદમાં અસાધારણ વધારો થાય છે. ગળાનો ભાગ ફૂલી જાય છે અને ગોઇટર રોગ થાય છે. આયોડિનયુક્ત મીઠું થાઇરૉઇડ ગ્રંથિમાં થાઇરૉક્સિનના સંશ્લેષણ માટે યોગ્ય માત્રામાં આયોડિન પૂરું પાડે છે. આથી આયોડિનયુક્ત મીઠાનો ઉપયોગ સલાહભરેલો છે.
In simple words: આયોડિનયુક્ત મીઠું ખાવાથી આપણી થાઇરોઇડ ગ્રંથિ બરાબર કામ કરી શકે છે અને થાઇરોઇડ હોર્મોન બનાવી શકે છે. જો આયોડિન ઓછું હોય, તો ગળું ફૂલી જાય છે, જેને ગોઇટર કહેવાય છે.

Exam Tip: આયોડિન થાઇરોઇડ હોર્મોન્સના સંશ્લેષણ માટે અનિવાર્ય સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ છે, જે શરીરના ચયાપચય અને વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરે છે.

 

Question 3. જ્યારે એડ્રીનાલિન રુધિરમાં સ્રવિત થાય છે ત્યારે આપણા શરીરમાં કયો પ્રતિચાર દર્શાવાય છે?
Answer: એડ્રીનાલિન અંત:સ્ત્રાવ આપણા શરીરને આકસ્મિક સ્થિતિ માટે તૈયાર કરે છે. જ્યારે એડ્રીનાલિન રુધિરમાં સ્રવિત થાય છે ત્યારે શરીરમાં નીચેના પ્રતિચાર દર્શાવાય છે: હૃદયના ધબકારા ઝડપી થાય, શ્વાસોચ્છ્વાસનો દર વધે, રુધિરના દબાણમાં વધારો થાય, કંકાલસ્નાયુ વધારે સક્રિય બને, વગેરે. આ બધાને "લડવાની કે દોડવાની ક્રિયાના પ્રતિભાવ" કહે છે.
In simple words: જ્યારે એડ્રીનાલિન લોહીમાં ભળે છે, ત્યારે આપણું હૃદય ઝડપથી ધબકે છે, શ્વાસ ઝડપાથી લેવાય છે અને લોહીનું દબાણ વધે છે. આ પ્રતિક્રિયા આપણને જોખમી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવા (લડવા) અથવા ત્યાંથી ભાગી જવા માટે તૈયાર કરે છે.

Exam Tip: એડ્રીનાલિનને "ફાઈટ-ઓર-ફ્લાઈટ" હોર્મોન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે શરીરને તાણ અથવા કટોકટીનો સામનો કરવા માટે તૈયાર કરે છે.

 

Question 4. મધુપ્રમેહના કેટલાક દર્દીઓની સારવાર ઇસ્યુલિનના ઇજેક્શન આપીને કેમ કરવામાં આવે છે?
Answer: માનવશરીરના રુધિરમાં શર્કરા (ગ્લુકોઝ) નું નિયત પ્રમાણ જાળવી રાખવું જરૂરી છે. મધુપ્રમેહ (ડાયાબિટીસ) ના દર્દીમાં ઇસ્યુલિનની ઊણપને લીધે રુધિરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. રુધિરમાં શર્કરાનું વધારે પ્રમાણ અનેક હાનિકારક અસરોનું કારણ બને છે. આ હાનિકારક અસરોથી દર્દીને બચાવવા રુધિરમાં શર્કરાના પ્રમાણનું નિયમન જરૂરી બને છે. ઇસ્યુલિન રુધિરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ ઘટાડે છે. આથી મધુપ્રમેહ (ડાયાબિટીસ) ના દર્દીને ઇસ્યુલિનનાં ઇજેક્શન આપવામાં આવે છે.
In simple words: ડાયાબિટીસના દર્દીઓના શરીરમાં પૂરતું ઇન્સ્યુલિન બનતું નથી, જેના કારણે લોહીમાં સુગરનું પ્રમાણ વધી જાય છે. લોહીમાં સુગરને નિયંત્રિત કરવા માટે અને ગંભીર સમસ્યાઓથી બચવા માટે, તેમને ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે.

Exam Tip: ઇન્સ્યુલિન સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો હોર્મોન છે જે શરીરમાં ગ્લુકોઝના ચયાપચયને નિયંત્રિત કરે છે. ડાયાબિટીસના સંચાલન માટે ઇન્સ્યુલિન થેરાપી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

Gseb Class 10 Science નિયંત્રણ અને સંકલન Textbook Activities

પ્રવૃતિ 7.1 (પા.પુ. પાના નં. 115)

સ્વાદકલિકાઓ અને તેના કાર્ય નક્કી કરવા.

પ્રશ્નો:

 

Question 1. ખાંડનો સ્વાદ કેવો હોય છે?
Answer: ખાંડનો સ્વાદ ગળ્યો હોય છે.
In simple words: ખાંડનો સ્વાદ મીઠો હોય છે.

Exam Tip: જીભ પર રહેલી સ્વાદકલિકાઓ ગળ્યા, ખારા, ખાટા, કડવા અને ઉમામી જેવા પાંચ મૂળભૂત સ્વાદને ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 2. જ્યારે નાક બંધ કરી ખાંડ ખાવામાં આવે ત્યારે ખાંડના સ્વાદમાં કોઈ ફરક પડે છે?
Answer: જ્યારે નાક બંધ કરી ખાંડ ખાવામાં આવે ત્યારે ખાંડના સ્વાદમાં કોઈ ફરક અનુભવાતો નથી.
In simple words: જો તમે નાક બંધ કરીને ખાંડ ખાઓ છો, તો ખાંડના સ્વાદમાં કોઈ ફેરફાર લાગશે નહીં.

Exam Tip: સ્વાદ અને ગંધ બંને સ્વાદની ધારણામાં ફાળો આપે છે. જોકે, મૂળભૂત સ્વાદો ગંધ વગર પણ અનુભવી શકાય છે.

 

Question 3. જો નાક બંધ કરી ભોજન જમીએ તો સ્વાદમાં કોઈ ફેરફાર અનુભવી શકાય છે? જો હા, તો આવું કેમ થાય છે?
Answer: જો નાક બંધ કરી ભોજન જમીએ તો આપણે સ્વાદ અનુભવી શકીએ છીએ. પરંતુ આપણને સંતોષ થતો નથી, કારણ કે ઘાણસંવેદી ગ્રાહીઓ ઉત્તેજિત થતી નથી. આપણે તેની વાસ અનુભવી શકતા નથી.
In simple words: જો તમે નાક બંધ કરીને ખાઓ છો, તો તમને સ્વાદ તો લાગશે, પણ ભોજનનો પૂરો આનંદ નહીં આવે. કારણ કે, ગંધની લાગણી વિના, ભોજનનો સંપૂર્ણ સ્વાદ જાણી શકાતો નથી.

Exam Tip: સ્વાદ અને ગંધ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, તેથી જ્યારે આપણે નાક બંધ કરીએ છીએ, ત્યારે ગંધની સંવેદના ઓછી થવાથી ભોજનનો સંપૂર્ણ સ્વાદ અનુભવી શકાતો નથી.

 

Question 4. જ્યારે શરદી થયેલી હોય ત્યારે તમે શું ઉપરની પરિસ્થિતિ અનુભવો છો?
Answer: હા, જ્યારે શરદી થયેલી હોય ત્યારે શ્વેષ્મના વધારે સ્ત્રાવથી ઘાણસંવેદી ગ્રાહીઓ ઢંકાયેલી હોવાથી ભોજનની વાસ અનુભવી શકાતી નથી.
In simple words: હા, જ્યારે તમને શરદી થાય છે, ત્યારે નાક બંધ થઈ જાય છે અને તમને ભોજનની ગંધ બરાબર આવતી નથી, જેના કારણે તેનો સ્વાદ પણ ઓછો લાગે છે.

Exam Tip: શરદી દરમિયાન નાકમાં મ્યુકસ જમા થવાથી ગંધના ગ્રાહીઓ અવરોધાય છે, જેના પરિણામે ગંધ અને સ્વાદની ક્ષમતા ઘટી જાય છે.

પ્રવૃતિ 7.2 (પા.પુ. પાના નં. 121)

વનસ્પતિનાં અંગો ભાગોના પ્રકાશ તરફ પ્રતિચારનું અવલોકન કરવું.

અથવા

વનસ્પતિમાં પ્રકાશાવર્તનનો અભ્યાસ કરવો.

સાધનો: ફ્લાસ્ક, તારની જાળી, એક તરફથી ખુલ્લા પૂંઠાનું બોક્સ. પદાર્થો: પાણી, બે-ત્રણ તાજાં અંકુરિત વાલનાં બીજ.

પદ્ધતિ:

• શંકુ આકારના ફ્લાસ્કમાં પાણી ભરો.
• ફ્લાસ્કની ગ્રીવા (કંઠભાગ) ને તારની જાળી વડે ઢાંકો.
• તાજાં અંકુરિત બે-ત્રણ વાલનાં બીજને તારની જાળી પર મૂકો.
• એક બાજુથી ખુલ્લા પૂંઠાનું બોક્સ લો. તેમાં ફ્લાસ્ક મૂકો. બોક્સને એવી રીતે મૂકો કે જેથી બોક્સની ખુલ્લી બાજુ બારીમાંથી આવતા પ્રકાશ તરફ રહે.
• બે-ત્રણ દિવસ પછી અવલોકન કરો અને તમારા અવલોકનની નોંધ કરો.
• હવે, ફ્લાસ્કને એ રીતે ફેરવો કે જેથી તેનો પ્રકાશ તરફ રહેલો ભાગ પ્રકાશથી દૂર ગોઠવાય. આ અવસ્થામાં ફ્લાસ્કને થોડા દિવસ સુધી ખલેલ પહોંચાડ્યા વગર મૂકી રાખો અને પછી અવલોકન કરો.

અવલોકન: ફ્લાસ્કની શરૂઆતની સ્થિતિમાં પ્રરોહ પ્રકાશ તરફ વળે છે અને મૂળ પ્રકાશથી દૂર જાય છે. ફ્લાસ્કની સ્થિતિ બદલતાં પ્રરોહ પ્રકાશથી દૂર અને મૂળ પ્રકાશ તરફ થઈ જાય છે. પરંતુ થોડા દિવસો પછી પ્રરોહ પ્રકાશ તરફ અને મૂળ પ્રકાશથી દૂર વળીને પ્રતિચાર દર્શાવે છે.

પ્રશ્નો:

 

Question 1. શું પ્રરોહ અને મૂળના જૂના (ઘરડા) ભાગો તેમની દિશા બદલી શકે છે?
Answer: હા, પ્રરોહ હંમેશાં પ્રકાશ તરફ રહેવા એટલે કે ધન પ્રકાશાનુવર્તન દર્શાવવા અને મૂળ હંમેશાં પ્રકાશથી દૂર રહેવા એટલે કે ઋણ પ્રકાશાનુવર્તન દર્શાવવા તેમની દિશા બદલે છે.
In simple words: હા, છોડના થડના જૂના ભાગો હંમેશા પ્રકાશ તરફ વળે છે, જ્યારે મૂળ પ્રકાશથી દૂર જાય છે, ભલે તેમની દિશા બદલવામાં આવે.

Exam Tip: છોડના અંગોનો પ્રતિચાર પ્રકાશ પ્રત્યે વૃદ્ધિ હોર્મોન્સ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે, જે તેમની વૃદ્ધિની દિશા નક્કી કરે છે.

 

Question 2. શું પ્રરોહ અને મૂળની નવી વૃદ્ધિની દિશામાં તફાવત છે?
Answer: ના, વૃદ્ધિની દિશા પર્યાવરણની ઉત્તેજનાને અનુસરે છે.
In simple words: ના, છોડના નવા ઉગતા ભાગો પણ પર્યાવરણના સંકેતો મુજબ જ વૃદ્ધિ પામે છે.

Exam Tip: છોડના અંગોની વૃદ્ધિ હંમેશાં ચોક્કસ ઉત્તેજનાઓ (જેમ કે પ્રકાશ અથવા ગુરુત્વાકર્ષણ) ને અનુસરીને થાય છે, જે તેમના અસ્તિત્વ માટે અનિવાર્ય છે.

 

Question 3. આ પ્રવૃત્તિ પરથી આપણે શું નિર્ણય લઈશું?
Answer: આ પ્રવૃત્તિ પરથી આપણે નિર્ણય લઈ શકીએ કે, પ્રરોહ ધન પ્રકાશાવર્તન અને મૂળ ઋણ પ્રકાશાવર્તન દર્શાવે છે.
In simple words: આ પ્રયોગ દર્શાવે છે કે છોડનો થડનો ભાગ પ્રકાશ તરફ વધે છે, જ્યારે મૂળ પ્રકાશથી દૂર જાય છે.

Exam Tip: પ્રકાશાવર્તન એ છોડના જીવનમાં મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે પ્રકાશ મેળવવામાં મદદ કરે છે.

પ્રવૃતિ 7.3 (પા.પુ. પાના નં. 123)

 

Question. આકૃતિમાં દર્શાવેલી અંત:સ્ત્રાવી ગ્રંથિઓની ઓળખ મેળવવી.
Answer:

In simple words: આકૃતિમાં મગજથી લઈને પ્રજનન અંગો સુધીની વિવિધ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ દર્શાવવામાં આવી છે. દરેક ગ્રંથિ ચોક્કસ હોર્મોન્સ બનાવે છે જે શરીરના જુદા જુદા કાર્યોને નિયંત્રિત કરે છે.

Exam Tip: દરેક અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિનો ચોક્કસ સ્થાન અને કાર્ય હોય છે, અને તે શરીરમાં હોર્મોનલ સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.

પ્રવૃત્તિ 7.4 (પા.પુ. પાના નં 125)

નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ખાલી સ્થાન પૂરો:

Exam Tip: આ કોષ્ટક મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવો, તેમની ઉત્પત્તિ કરતી ગ્રંથિઓ અને શરીરમાં તેમના કાર્યોનો સારાંશ આપે છે, જે માનવ અંતઃસ્ત્રાવી તંત્રને સમજવા માટે અનિવાર્ય છે.

 

Question. નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ખાલી સ્થાન પૂરોઃ
Answer:

In simple words: અહીં, આપણે જુદા જુદા હોર્મોન્સ, તેમને ઉત્પન્ન કરતી ગ્રંથિઓ અને તેમના કાર્યોને દર્શાવતું કોષ્ટક પૂર્ણ કર્યું છે.

Exam Tip: દરેક કાર્ય માટે યોગ્ય હોર્મોન અને તે ઉત્પન્ન કરતી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ બંનેને બરાબર ઓળખવા મહત્વપૂર્ણ છે.