Get the most accurate GSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 05 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ here. Updated for the 2026-27 academic session, these solutions are based on the latest GSEB textbooks for Class 10 Science. Our expert-created answers for Class 10 Science are available for free download in PDF format.
Detailed Chapter 05 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ GSEB Solutions for Class 10 Science
For Class 10 students, solving GSEB textbook questions is the most effective way to build a strong conceptual foundation. Our Class 10 Science solutions follow a detailed, step-by-step approach to ensure you understand the logic behind every answer. Practicing these Chapter 05 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ solutions will improve your exam performance.
Class 10 Science Chapter 05 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ GSEB Solutions PDF
સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર
Question 1. આવર્ત કોષ્ટકમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં બદલાતા વલણ વિશે નીચેના વિધાનો પૈકી કયું વિધાન સાચું નથી?
(a) તત્ત્વનો ધાત્વીય ગુણ ઘટતો જાય છે.
(b) સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા વધતી જાય છે.
(c) પરમાણુઓ સહેલાઈથી તેમના ઈલેક્ટ્રૉન ગુમાવે છે.
(d) ઑક્સાઇડ વધુ ઍસિડિક બને છે.
Answer: (c) પરમાણુઓ સહેલાઈથી તેમના ઇલેક્ટ્રૉન ગુમાવે છે.
In simple words: જ્યારે આપણે આવર્ત કોષ્ટકમાં ડાબેથી જમણે જઈએ છીએ, ત્યારે તત્ત્વો માટે ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાનું મુશ્કેલ બને છે, તેથી આ વિધાન સાચું નથી.
Exam Tip: આવર્ત કોષ્ટકમાં ડાબેથી જમણે જતાં પરમાણુનું કદ ઘટે છે અને ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાની વૃત્તિ પણ ઘટે છે. યાદ રાખો કે ધાતુઓ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે, જ્યારે અધાતુઓ ઇલેક્ટ્રોન મેળવે છે.
Question 2. તત્ત્વ X એ \( \text{xcl}_{2} \) સૂત્ર ધરાવતો ક્લોરાઇડ બનાવે છે જે ઊંચું ગલનબિંદુ ધરાવતો ઘન પદાર્થ છે. X મહદંશે એવા સમાન સમૂહમાં હશે કે જેમાં ................ હશે.
(a) Na
(b) Mg
(c) Al
(d) Si
Answer: (b) Mg
In simple words: તત્ત્વ X જે ક્લોરાઇડ બનાવે છે (\( \text{XCl}_{2} \)) અને તેનું ગલનબિંદુ ઊંચું છે, તે દર્શાવે છે કે X એ \( \text{Mg} \) જેવા બીજા સમૂહનું તત્ત્વ છે, કારણ કે તેમની સંયોજકતા 2 હોય છે અને તે આયનીય સંયોજનો બનાવે છે.
Exam Tip: \( \text{XCl}_{2} \) સૂત્ર સૂચવે છે કે તત્ત્વ Xની સંયોજકતા 2 છે, જે બીજા સમૂહના તત્ત્વોની લાક્ષણિકતા છે. ઊંચું ગલનબિંદુ સામાન્ય રીતે આયનીય સંયોજનોમાં જોવા મળે છે.
Question 3. કયા તત્ત્વમાં
(a) બે કક્ષાઓ છે તથા બંને ઇલેક્ટ્રૉનથી સંપૂર્ણ ભરાયેલ છે?
(b) ઇલેક્ટ્રૉન-રચના 2, 8, 2 છે?
(c) કુલ ત્રણ કક્ષા છે કે જે સંયોજકતા કક્ષામાં ચાર ઇલેક્ટ્રૉન ધરાવે છે?
(d) કુલ બે કક્ષા છે કે જે સંયોજકતા કક્ષામાં ત્રણ ઇલેક્ટ્રૉન ધરાવે છે?
(e) બીજી કક્ષામાં પ્રથમ કક્ષા કરતાં બમણા ઇલેક્ટ્રૉન છે?
Answer:
(a) નિયોન (\( 2, 8 \))
(b) મૅગ્નેશિયમ (\( 2, 8, 2 \))
(c) સિલિકોન (\( 2, 8, 4 \))
(d) બોરોન (\( 2, 3 \))
(e) કાર્બન (\( 2, 4 \))
In simple words: આપણે દરેક તત્ત્વની ઇલેક્ટ્રોન ગોઠવણી તપાસીએ છીએ. જેની બે કક્ષા સંપૂર્ણ ભરાયેલી છે તે નિયોન છે. જેની ગોઠવણી 2, 8, 2 છે તે મેગ્નેશિયમ છે. ત્રણ કક્ષા અને ચાર વેલેન્સ ઇલેક્ટ્રોન સિલિકોનમાં હોય છે. બે કક્ષા અને ત્રણ વેલેન્સ ઇલેક્ટ્રોન બોરોનમાં હોય છે. અને કાર્બનમાં બીજી કક્ષામાં પ્રથમ કક્ષા કરતાં બમણા ઇલેક્ટ્રોન હોય છે.
Exam Tip: ઇલેક્ટ્રૉન-રચના અને કક્ષાની સંખ્યા પરથી તત્ત્વનો પરમાણુ ક્રમાંક અને આવર્ત કોષ્ટકમાં તેનું સ્થાન નક્કી કરી શકાય છે. સંયોજકતા કક્ષાના ઇલેક્ટ્રૉન રાસાયણિક ગુણધર્મો નક્કી કરે છે.
Question 4.
(a) આવર્ત કોષ્ટકમાં બોરોન જે સમૂહમાં છે, તે જ સમૂહનાં તમામ તત્ત્વોનો કયો ગુણધર્મ સમાન છે?
(b) આવર્ત કોષ્ટકમાં ફ્લોરિન જે સમૂહમાં છે, તે જ સમૂહનાં તમામ તત્ત્વોનો કયો ગુણધર્મ સમાન છે?
Answer:
(a) આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં બોરોન એ સમૂહ 13નું તત્ત્વ છે. તેની સંયોજકતા 3 છે. આથી આ સમૂહનાં બધાં જ તત્ત્વોની સંયોજકતા 3 છે.
(b) આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં ફ્લોરિન એ સમૂહ 17નું તત્ત્વ છે. આ સમૂહનાં બધાં જ તત્ત્વોની સંયોજકતા કક્ષામાં 7 ઇલેક્ટ્રૉન છે. આથી આ સમૂહનાં બધાં જ તત્ત્વોની સંયોજકતા 1 છે.
In simple words: બોરોન 13મા સમૂહમાં છે, તેથી તે સમૂહના દરેક તત્ત્વની સંયોજકતા 3 હોય છે. ફ્લોરિન 17મા સમૂહમાં છે, તેથી તે સમૂહના દરેક તત્ત્વની બાહ્યતમ કક્ષામાં 7 ઇલેક્ટ્રોન હોય છે, અને તેમની સંયોજકતા 1 હોય છે.
Exam Tip: એક જ સમૂહમાં આવેલા તત્ત્વોની બાહ્યતમ કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા સમાન હોય છે, તેથી તેમની સંયોજકતા અને રાસાયણિક ગુણધર્મો પણ સમાન હોય છે.
Question 5. એક પરમાણુની ઇલેક્ટ્રૉનીય-રચના 2, 8, 7 છે.
(a) આ તત્ત્વનો પરમાણ્વીય ક્રમાંક કેટલો છે?
(b) નીચેના પૈકી કયા તત્ત્વ સાથે તે રાસાયણિક રીતે સમાનતા ધરાવતું હશે? (પરમાણ્વીય ક્રમાંક કસમાં આપેલ છે.). N (7) F (9) P (15) Ar (18)
Answer:
(a) આ તત્ત્વનો પરમાણ્વીય ક્રમાંક \( = 2 + 8 + 7 = 17 \).
(b) F (9) (\( \text{F} \) ની ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના: \( 2, 7 \) છે.)
In simple words: ઇલેક્ટ્રોન રચના \( 2, 8, 7 \) નો અર્થ છે કે તેમાં કુલ 17 ઇલેક્ટ્રોન છે, તેથી તેનો પરમાણુ ક્રમાંક 17 છે. આ તત્ત્વ ફ્લોરિન (\( \text{F}, 9 \)) જેવું જ હશે કારણ કે બંનેની બાહ્યતમ કક્ષામાં 7 ઇલેક્ટ્રોન છે.
Exam Tip: પરમાણ્વીય ક્રમાંક એ બધા ઇલેક્ટ્રૉનનો સરવાળો છે. સમાન બાહ્યતમ કક્ષાની ઇલેક્ટ્રૉન-રચના ધરાવતાં તત્ત્વો રાસાયણિક રીતે સમાન ગુણધર્મો દર્શાવે છે.
Question 6. આવર્ત કોષ્ટકમાં ત્રણ તત્ત્વો A, B તથા Cનું સ્થાન નીચે દર્શાવેલ છે :
સમૂહ 16 સમૂહ 17
-
- A
B C
જણાવો કે,
(a) તત્ત્વ A ધાતુ છે કે અધાતુ?
(b) તત્ત્વ Aની સરખામણીમાં તત્ત્વ C: વધુ પ્રતિક્રિયાત્મક છે કે ઓછું?
(c) તત્ત્વ Cનું કદ તત્ત્વ B કરતાં મોટું હશે કે નાનું?
(d) તત્ત્વ A કયા પ્રકારના આયન – ધનાયન કે ઋણાયન બનાવશે?
Answer:
(a) તત્ત્વ A એ સમૂહ 17નું તત્ત્વ છે. તેની સંયોજકતા કક્ષામાં 7 ઇલેક્ટ્રૉન હોવાથી આ તત્ત્વ એક ઇલેક્ટ્રૉન મેળવી અષ્ટક રચના પૂર્ણ કરે છે. આથી તત્ત્વ A અધાતુ તત્ત્વ છે.
(b) સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં પરમાણ્વીય કદ વધે છે. આથી કેન્દ્રથી ઇલેક્ટ્રૉનનું આકર્ષણ ઘટે છે. પરિણામે સરળતાથી ઇલેક્ટ્રૉન દાખલ થઈ શકશે નહિ. આમ, ઇલેકટ્રૉન મેળવવાની વૃત્તિના સંદર્ભમાં તત્ત્વ Cની સક્રિયતા તત્ત્વ A કરતાં ઓછી છે. પરંતુ ઇલેકટ્રૉન ગુમાવી ધન આયન બનાવવાની વૃત્તિના સંદર્ભમાં તત્ત્વ Cની સક્રિયતા તત્ત્વ A કરતાં વધુ છે.
(c) તત્ત્વ B અને C એક જ આવર્ત(4)નાં તત્ત્વો છે. આવર્તમાં ડાબી બાજુથી જમણી બાજુ તરફ જતાં પરમાણ્વીય કદ ઘટે છે. આથી તત્ત્વ Cનું પરમાણ્વીય કદ તત્ત્વ B કરતાં નાનું છે.
(d) તત્ત્વ Aની સંયોજકતા કક્ષામાં 7 ઇલેક્ટ્રૉન હોવાથી અષ્ટક રચના પૂર્ણ કરવા માટે એક ઇલેક્ટ્રૉન મેળવશે. આથી તત્ત્વ A ઋણાયન બનાવશે. \( \text{A} + \text{e}^{-} \to \text{A}^{-} \).
In simple words: તત્ત્વ A એ સમૂહ 17 માં હોવાથી અધાતુ છે અને એક ઇલેક્ટ્રોન લઈને ઋણાયન બનાવે છે. સમૂહમાં નીચે તરફ જતાં પ્રતિક્રિયાત્મકતા ઘટે છે, તેથી C એ A કરતાં ઓછું પ્રતિક્રિયાત્મક છે. આવર્તમાં ડાબેથી જમણે જતાં કદ ઘટે છે, તેથી C નું કદ B કરતાં નાનું છે.
Exam Tip: આવર્ત કોષ્ટકમાં તત્ત્વોના સ્થાન પરથી તેમના ગુણધર્મોનો અંદાજ લગાવી શકાય છે. સમૂહ 17 હેલોજનનું છે, જે અધાતુ છે અને ઋણાયન બનાવે છે. ડાબેથી જમણે જતાં અધાત્વીય ગુણ વધે છે અને કદ ઘટે છે.
Question 7. નાઇટ્રોજન (પરમાણ્વીય ક્રમાંક 7) તથા ફૉસ્ફરસ (પરમાણ્વીય ક્રમાંક 15) આવર્ત કોષ્ટકના સમૂહ 15ના સભ્યો છે. આ બંને તત્ત્વોની ઇલેક્ટ્રૉનીય-રચના લખો. આમાંથી કયું તત્ત્વ વધુ વિદ્યુતકણમય હશે? શા માટે?
Answer: નાઇટ્રોજન અને ફૉસ્ફરસની ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના નીચે મુજબ છે :
| તત્ત્વ | પરમાણ્વીય ક્રમાંક | ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના | ||
|---|---|---|---|---|
| K | L | M | ||
| નાઈટ્રોજન (\( \text{N} \)) | 7 | 2 | 5 | - |
| ફૉસ્ફરસ (\( \text{P} \)) | 15 | 2 | 8 | 5 |
In simple words: નાઇટ્રોજનની ઇલેક્ટ્રોન ગોઠવણી \( 2, 5 \) છે અને ફૉસ્ફરસની \( 2, 8, 5 \) છે. નાઇટ્રોજન વધુ વિદ્યુતઋણમય છે કારણ કે, સમૂહમાં નીચે જતાં વિદ્યુતઋણતા ઘટે છે.
Exam Tip: વિદ્યુતઋણતા એ ઇલેક્ટ્રોન આકર્ષવાની ક્ષમતા છે. સમૂહમાં ઉપરથી નીચે જતાં પરમાણુ કદ વધે છે, જેથી કેન્દ્રથી બાહ્યતમ કક્ષાના ઇલેક્ટ્રોનનું અંતર વધે છે અને આકર્ષણ ઘટે છે, પરિણામે વિદ્યુતઋણતા ઘટે છે.
Question 8. પરમાણુની ઇલેક્ટ્રૉનીય-રચના તેનો આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકના : સ્થાન સાથે શો સંબંધ છે?
Answer: આવર્ત કોષ્ટકમાં તત્ત્વનું સ્થાન તત્ત્વની ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના પર આધાર રાખે છે. ઇલેક્ટ્રૉન-રચનામાં દર્શાવેલ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રૉન દ્વારા તત્ત્વ કયા સમૂહમાં આવેલું છે, તે નક્કી કરી શકાય છે.
દા. ત., \( _{11}\text{Na}: \begin{smallmatrix} \text{K} & \text{L} & \text{M} \\ 2 & 8 & 1 \end{smallmatrix} \) \( \text{Na} \) ની ઇલેક્ટ્રૉન-રચનામાં સંયોજકતા કક્ષામાં 1 ઇલેક્ટ્રૉન હોવાથી તે સમૂહ 1નું તત્ત્વ છે તેમ કહી શકાય.
તત્ત્વની ઇલેક્ટ્રૉન-રચનામાં દર્શાવેલી કક્ષાની સંખ્યાના આધારે તે ક્યા આવર્તનું તત્ત્વ છે, તે નક્કી કરી શકાય છે. દા. ત., \( _{11}\text{Na}: \begin{smallmatrix} \text{K} & \text{L} & \text{M} \\ 2 & 8 & 1 \end{smallmatrix} \) \( \text{Na} \) ની ઇલેક્ટ્રૉન-રચનામાં ત્રણ કક્ષાઓ હોવાથી તે ત્રીજા આવર્તનું તત્ત્વ છે તેમ કહી શકાય.
In simple words: તત્ત્વનું સ્થાન તેની ઇલેક્ટ્રોન ગોઠવણી પરથી જાણી શકાય છે. બાહ્યતમ કક્ષાના ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા સમૂહ નક્કી કરે છે, અને કુલ કક્ષાની સંખ્યા આવર્ત નક્કી કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સોડિયમની ઇલેક્ટ્રોન ગોઠવણી \( 2, 8, 1 \) છે, તેથી તે પ્રથમ સમૂહ અને ત્રીજા આવર્તમાં છે.
Exam Tip: તત્ત્વની ઇલેક્ટ્રૉન-રચના એ તેના ગુણધર્મો અને આવર્ત કોષ્ટકમાં સ્થાન નક્કી કરવા માટે મૂળભૂત છે. કક્ષાઓની સંખ્યા આવર્ત નંબર દર્શાવે છે અને બાહ્યતમ કક્ષાના ઇલેક્ટ્રૉન (સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રૉન) સમૂહ નંબર દર્શાવે છે.
Question 9. આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં કેલ્શિયમ(પરમાણ્વીય ક્રમાંક 20)ની ચારે તરફ 12, 19, 21 તથા 38 પરમાણ્વીય ક્રમાંક ધરાવતાં તત્ત્વો રહેલાં છે. આમાંથી કયાં તત્ત્વોના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મો કૅલ્શિયમ જેવા જ છે?
Answer:
| તત્ત્વ | પરમાણ્વીય ક્રમાંક | ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| K | L | M | N | O | ||
| કૅલ્શિયમ | 20 | 2 | 8 | 8 | 2 | - |
| મૅગ્નેશિયમ | 12 | 2 | 8 | 2 | - | - |
| પોટૅશિયમ | 19 | 2 | 8 | 8 | 1 | - |
| સ્કેન્ડિયમ | 21 | 2 | 8 | 8 | 3 | - |
| સ્ટ્રૉન્શિયમ | 38 | 2 | 8 | 18 | 8 | 2 |
In simple words: કેલ્શિયમનો પરમાણુ ક્રમાંક 20 છે, તેની બાહ્યતમ કક્ષામાં 2 ઇલેક્ટ્રોન છે. મેગ્નેશિયમ (12) અને સ્ટ્રૉન્શિયમ (38) બંનેની બાહ્યતમ કક્ષામાં પણ 2 ઇલેક્ટ્રોન છે. તેથી, આ તત્ત્વોના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મો કેલ્શિયમ જેવા જ હશે.
Exam Tip: સમાન સમૂહમાં આવેલા તત્ત્વોના બાહ્યતમ કક્ષાના ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા સમાન હોય છે, જેના કારણે તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મો પણ સમાન હોય છે. આ કોષ્ટકમાં, Mg અને Sr બંને Ca જેવા જ સમૂહમાં આવે છે.
Question 10. મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકમાં અને આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં તત્ત્વોની ગોઠવણીમાં સમાનતા અને ભિન્નતા દર્શાવો.
Answer:
| મેન્ડેલીફનું આવર્ત કોષ્ટક | આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક |
|---|---|
| 1. આ કોષ્ટકમાં તત્ત્વનું વર્ગીકરણ સાત આવર્ત અને આઠ સમૂહમાં દર્શાવેલું છે. | 1. આ કોષ્ટકમાં તત્ત્વનું વર્ગીકરણ સાત આવર્ત અને અઢાર સમૂહમાં દર્શાવેલું છે. |
| 2. આ કોષ્ટકમાં સંક્રાંતિ તત્ત્વોનું અલગ સ્થાન દર્શાવવામાં આવ્યું નથી. | 2. આ કોષ્ટકમાં સંક્રાંતિ તત્ત્વોનું અલગ સ્થાન દર્શાવવામાં આવ્યું છે. |
| 3. આ કોષ્ટક તત્ત્વના પરમાણ્વીય દળના આધારે રચવામાં આવ્યું છે. | 3. આ કોષ્ટક તત્ત્વના પરમાણ્વીય ક્રમાંકના આધારે રચવામાં આવ્યું છે. |
| 4. તત્ત્વના આવર્ત ક્રમ અને સમૂહ ક્રમની આગાહી કરી શકાતી નથી. | 4. તત્ત્વના આવર્ત ક્રમ અને સમૂહ ક્રમની આગાહી સરળતાથી કરી શકાય છે. |
| 5. આ કોષ્ટકમાં કેટલીક ક્ષતિઓ છે. | 5. આ કોષ્ટક લગભગ ક્ષતિ રહિત છે. |
| 6. તત્ત્વના ગુણધર્મોની આવર્તિતા સમજાવી શકાતી નથી. | 6. તત્ત્વના ગુણધર્મોની આવર્તિતા સમજાવી શકાય છે. |
Exam Tip: મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકની મર્યાદાઓ અને આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકના ફાયદાઓને ધ્યાનમાં રાખો. મુખ્ય તફાવત પરમાણુ દળ વિરુદ્ધ પરમાણુ ક્રમાંક પર આધારિત વર્ગીકરણ છે.
Intext Questions [Page No. 85]
Question 1. શું ડોબરેનરની ત્રિપુટી ન્યૂલેન્ડના અષ્ટકના સમૂહમાં પણ જોવા મળે છે? સરખામણી કરી શોધી કાઢો.
Answer: ડોબરેનરની ત્રિપુટી ન્યૂલેન્ડના અષ્ટકના સમૂહમાં પણ જોવા મળે છે.
- લિથિયમ, સોડિયમ અને પોટેશિયમ એ ડોબરેનરની ત્રિપુટી છે.
- આ ત્રિપુટીમાંનું પ્રથમ તત્ત્વ લિથિયમને જો અષ્ટકના સિદ્ધાંત મુજબ પ્રથમ તત્ત્વ ગણીએ, તો તેનાથી આઠમા ક્રમે આવતું તત્ત્વ સોડિયમ છે. આ બંને તત્ત્વો બંને નિયમ મુજબ ગુણધર્મોમાં સમાનતા ધરાવે છે.
- આ જ પ્રમાણે ત્રિપુટીનું દ્વિતીય તત્ત્વ સોડિયમને જો અષ્ટકના સિદ્ધાંત મુજબ પ્રથમ તત્ત્વ ગણીએ, તો તેનાથી આઠમા ક્રમે આવતું તત્ત્વ પોટેશિયમ છે. આ બંને તત્ત્વો પણ બંને નિયમ મુજબ ગુણધમોંમાં સમાનતા ધરાવે છે.
- આ ઉપરાંત, બીજાં કેટલાંક તત્ત્વો જેવાં કે; બેરિલિયમ (\( \text{Be} \)), મૅગ્નેશિયમ (\( \text{Mg} \)) અને કૅલ્શિયમ (\( \text{Ca} \)) પણ ત્રિપુટી તેમજ અષ્ટકના સિદ્ધાંતનું પાલન કરે છે.
In simple words: હા, ડોબરેનરની ત્રિપુટી ન્યૂલેન્ડના અષ્ટકના સમૂહમાં પણ જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, લિથિયમ, સોડિયમ અને પોટેશિયમ બંને નિયમોને અનુસરે છે, જ્યાં દરેક આઠમું તત્ત્વ સમાન ગુણધર્મો દર્શાવે છે.
Exam Tip: ડોબરેનરની ત્રિપુટી અને ન્યૂલેન્ડના અષ્ટક બંને તત્ત્વોના ગુણધર્મોમાં પુનરાવર્તિત પેટર્ન દર્શાવે છે. લિથિયમ, સોડિયમ અને પોટેશિયમનું ઉદાહરણ બંને નિયમોની સમાનતા દર્શાવે છે.
Question 2. ડોબરેનરના વર્ગીકરણની મર્યાદાઓ શું છે?
Answer: ડોબરેનરના વર્ગીકરણની મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે:
- ડોબરેનરના સમયમાં જાણીતાં બધાં જ તત્ત્વોનું વર્ગીકરણ કરી શકાયું નહિ. તેથી ત્રિપુટીમાં વર્ગીકૃત કરવાની આ પદ્ધતિ સફળ ગણી શકાય નહિ.
- તે સમયમાં \( \text{N, P} \) અને \( \text{As} \) એ ત્રણ તત્ત્વો પણ જાણીતાં હતાં. પરંતુ આ તત્ત્વોને ત્રિપુટીમાં વર્ગીકૃત કરી શકાયાં ન હતાં.
Exam Tip: ડોબરેનરનો સિદ્ધાંત તત્ત્વ વર્ગીકરણનો પ્રારંભિક પ્રયાસ હતો, પરંતુ તેની મર્યાદા હતી કે તે બધા તત્ત્વોને સમાવી શકતો ન હતો. તેની મુખ્ય ખામી એ હતી કે તે માત્ર થોડા જ તત્ત્વો માટે લાગુ પડતો હતો.
Question 3. ન્યૂલેન્ડના અષ્ટકના સિદ્ધાંતની મર્યાદાઓ શું છે?
Answer: ન્યુલૅન્ડના અષ્ટકના સિદ્ધાંતની મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે :
- ન્યૂલેન્ડનો અષ્ટકનો સિદ્ધાંત માત્ર હલકાં તત્ત્વો (પરમાણ્વીય દળ \( < 40 \) u)ને લાગુ પડ્યો.
- અષ્ટકનો સિદ્ધાંત માત્ર \( \text{Ca} \) સુધી જ લાગુ પડતો હતો, કારણ કે \( \text{Ca} \) પછી પ્રત્યેક આઠમા તત્ત્વના ગુણધર્મ પહેલા તત્ત્વના ગુણધર્મને મળતા આવતા નથી.
- ન્યૂલેન્ડ કલ્પના કરી હતી કે કુદરતમાં માત્ર 56 તત્ત્વો હાજર છે અને ભવિષ્યમાં કોઈ અન્ય તત્ત્વ શોધાશે નહીં. પરંતુ ત્યારબાદ અનેક નવાં તત્ત્વો શોધાયાં, જેના ગુણધર્મો અષ્ટકના સિદ્ધાંત સાથે બંધબેસતા નથી.
- ન્યૂલેન્ડે પોતાના કોષ્ટકમાં તત્ત્વોને બંધબેસતા બેસાડવા માટે બે તત્ત્વો (\( \text{CA} \) અને \( \text{NI} \))ને એક જ સ્થાન પર ગોઠવી દીધાં હતાં. ઉપરાંત કેટલાંક અસમાન તત્ત્વોને પણ એક જ સ્થાન પર ગોઠવ્યાં હતાં. દા. ત., \( \text{CA} \) અને \( \text{Ni} \) એ બે તત્ત્વોને ન્યૂલેન્ડે \( \text{F, CI, Br} \) સાથે ગોઠવ્યાં હતાં. જ્યારે \( \text{Fe} \) એ \( \text{CO} \) અને \( \text{Ni} \) સાથે ગુણધર્મોમાં સમાનતા ધરાવે છે, પરંતુ \( \text{Fe} \) નું સ્થાન તેમના કરતાં અલગ રાખ્યું હતું.
Exam Tip: ન્યૂલેન્ડના અષ્ટક નિયમની મુખ્ય ખામી એ હતી કે તે માત્ર ઓછા પરમાણુ દળ ધરાવતા તત્ત્વોને જ લાગુ પડતો હતો અને તેણે તત્ત્વોની ગોઠવણીમાં કેટલીક અનિયમિતતાઓ દર્શાવી હતી.
Intext Questions [Page No. 85]
Question 1. મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકનો ઉપયોગ કરી, નીચેનાં તત્ત્વોના ઑક્સાઇડનાં સૂત્રોનું અનુમાન લગાવો : K, C, Al, Si, Ba
Answer:
| તત્ત્વ | સમૂહ ક્રમ (સંયોજકતા) | ઑક્સાઇડનું આણ્વીય સૂત્ર |
|---|---|---|
| \( \text{K} \) | 1 | \( \text{K}_{2}\text{O} \) |
| \( \text{C} \) | 4 | \( \text{CO}_{2} \) |
| \( \text{Al} \) | 3 | \( \text{Al}_{2}\text{O}_{3} \) |
| \( \text{Si} \) | 4 | \( \text{SiO}_{2} \) |
| \( \text{Ba} \) | 2 | \( \text{BaO} \) |
Exam Tip: ઑક્સાઇડનું સૂત્ર બનાવવા માટે, તત્ત્વની સંયોજકતા અને ઑક્સિજનની સંયોજકતા (2) ને ક્રોસ-મલ્ટિપ્લાય (ક્રિસ-ક્રોસ) કરો. જો સંયોજકતા સમાન હોય તો તે રદ થઈ જાય છે.
Question 2. ગેલિયમ સિવાય અત્યાર સુધી કયાં કયાં તત્ત્વો વિશે જાણ થઈ છે, જેના માટે મેન્ડેલીફે પોતાના આવર્ત કોષ્ટકમાં ખાલી સ્થાન છોડ્યું હતું? (ગમે તે બ)
Answer: ગેલિયમ સિવાય જર્મોનિયમ અને સ્ટેન્ડિયમ માટે મેન્ડેલીફે પોતાના આવર્ત કોષ્ટકમાં ખાલી સ્થાન છોડ્યાં હતાં.
In simple words: મેન્ડેલીફે ગેલિયમ સિવાય જર્મોનિયમ અને સ્કેન્ડિયમ માટે પણ પોતાના કોષ્ટકમાં ખાલી જગ્યાઓ છોડી હતી, કારણ કે આ તત્ત્વોની શોધ તે સમયે થઈ ન હતી.
Exam Tip: મેન્ડેલીફની આગાહીઓ તેના આવર્ત કોષ્ટકના સૌથી મહત્વપૂર્ણ લક્ષણોમાંની એક હતી, જેના કારણે ભવિષ્યમાં શોધાયેલા તત્ત્વોના ગુણધર્મોનો અંદાજ લગાવી શકાયો.
Question 3. મેન્ડેલીફે પોતાનું આવર્ત કોષ્ટક તૈયાર કરવા માટે કયા માપદંડ ધ્યાનમાં લીધા હતા?
Answer: મેન્ડેલીફે તત્ત્વોનું આવર્ત કોષ્ટક તૈયાર કરવા માટે નીચેના માપદંડ ધ્યાનમાં લીધા :
- તત્ત્વોના ગુણધર્મો તેમના પરમાણ્વીય દળના આવર્તનીય વિધેય છે.
- સમાન ગુણધર્મોવાળાં તત્ત્વોને એક સમૂહમાં ગોઠવવા.
- તત્ત્વ દ્વારા બનતા ઑક્સાઇડ અને હાઇડ્રાઇડના આણ્વીય સૂત્રનો ઉપયોગ.
Exam Tip: મેન્ડેલીફનું વર્ગીકરણ પરમાણુ દળ પર આધારિત હતું અને તેણે તત્ત્વોના ઑક્સાઇડ અને હાઇડ્રાઇડના સૂત્રોનો ઉપયોગ રાસાયણિક સમાનતા નક્કી કરવા માટે કર્યો હતો.
Question 4. તમારા મત મુજબ નિષ્ક્રિય વાયુને શા માટે અલગ સમૂહમાં રાખવામાં આવ્યા?
Answer: નિષ્ક્રિય વાયુઓ જેવા કે હિલિયમ (\( \text{He} \)), નિયોન (\( \text{Ne} \)) અને આગન (\( \text{Ar} \))નું વાતાવરણમાં અતિશય અલ્પ પ્રમાણ અને રાસાયણિક નિષ્ક્રિયતાને કારણે અલગ સમૂહમાં રાખવામાં આવ્યા છે.
In simple words: નિષ્ક્રિય વાયુઓને અલગ સમૂહમાં રાખવામાં આવ્યા કારણ કે તેઓ વાતાવરણમાં ખૂબ ઓછા હોય છે અને બીજા તત્ત્વો સાથે સરળતાથી રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરતા નથી.
Exam Tip: નિષ્ક્રિય વાયુઓની રાસાયણિક નિષ્ક્રિયતા તેમની સંપૂર્ણ ભરાયેલી બાહ્યતમ કક્ષાને કારણે હોય છે, જે તેમને સ્થિર બનાવે છે અને અન્ય તત્ત્વો સાથે પ્રતિક્રિયા કરવાની જરૂરિયાત ઘટાડે છે.
Intext Questions [Page No. 90]
Question 1. આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકની વિસંગતતાઓ કેવી રીતે દૂર કરી શક્યું?
Answer: આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકની વિસંગતતાઓ નીચે મુજબ દૂર કરી શક્યું :
- સમસ્થાનિકોનું સ્થાન: સમસ્થાનિકોના પરમાણ્વીય ક્રમાંક સમાન હોવાથી આવર્ત કોષ્ટકમાં એક જ તત્ત્વના બધા જ સમસ્થાનિકોને એક જ સ્થાને મૂકવામાં આવે છે.
- કેટલાંક સમાન તત્ત્વોની જોડનું સ્થાન: મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકમાં સમાન ગુણધર્મો ધરાવતાં તત્ત્વો એકસાથે ગોઠવાયાં હતાં. જેમ કે, કોબાલ્ટ (\( \text{Co} \)) (પરમાણ્વીય દળ \( 58.9 \) u) એ નિકલ (\( \text{Ni} \)) (પરમાણ્વીય દળ \( 58.7 \) u) કરતાં પહેલાં મૂકવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક એ પરમાણ્વીય ક્રમાંકના આધારે રચાયું હોવાથી નિકલનો પરમાણ્વીય ક્રમાંક 27 અને કોબાલ્ટનો પરમાણ્વીય ક્રમાંક 28 હોઈ કોબાલ્ટનું સ્થાન નિકલ બાદ ગોઠવાયું.
- નવાં તત્ત્વોની શોધ માટેની અનિશ્ચિતતા: મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકમાં પરમાણ્વીય દળનો ચડતો ક્રમ એ યોગ્ય નિયમિતતા ધરાવતો નથી. આથી એક તત્ત્વ પછી નવા કયા તત્ત્વ વિશે સંશોધન કરવું અથવા તેના વિશે આગાહી કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ હતું.
In simple words: આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક પરમાણુ ક્રમાંક પર આધારિત હોવાથી, સમસ્થાનિકોને એક જ સ્થાન મળ્યું. કોબાલ્ટ અને નિકલ જેવા તત્ત્વોને તેમના સાચા ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવ્યા, અને નવા તત્ત્વોની શોધની આગાહી કરવી સરળ બની.
Exam Tip: મેન્ડેલીફના કોષ્ટકની ત્રણ મુખ્ય ખામીઓ (સમસ્થાનિકોનું સ્થાન, તત્ત્વોની ખોટી ગોઠવણી, અને નવા તત્ત્વોની આગાહી) આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક દ્વારા પરમાણુ ક્રમાંકના આધારે સફળતાપૂર્વક ઉકેલવામાં આવી.
Question 2. તમારી ધારણા મુજબ મૅગ્નેશિયમ જેવી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દર્શાવતાં બે તત્ત્વોનાં નામ આપો. તમારી પસંદગીનો આધાર શું છે?
Answer: આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં જે તત્ત્વોની બાહ્યતમ કક્ષામાં સમાન ઇલેક્ટ્રૉન હોય છે, તે સમાન રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દર્શાવે છે.
- મૅગ્નેશિયમની બાહ્યતમ કક્ષામાં 2 ઇલેક્ટ્રૉન છે. આથી બાહ્યતમ કક્ષામાં 2 ઇલેક્ટ્રૉન હોય તેવાં તત્ત્વો બેરિલિયમ (\( \text{Be} \)), કૅલ્શિયમ (\( \text{Ca} \)) અને સ્ટ્રૉન્શિયમ (\( \text{Sr} \)) સમાન રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દર્શાવે છે.
| સમૂહ 2નાં તત્ત્વો | ઇલેક્ટ્રૉન-રચના | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| તત્ત્વ | પરમાણ્વીય ક્રમાંક | K | L | M | N | O |
| બેરિલિયમ (\( \text{Be} \)) | 4 | 2 | 2 | - | - | - |
| મૅગ્નેશિયમ (\( \text{Mg} \)) | 12 | 2 | 8 | 2 | - | - |
| કૅલ્શિયમ (\( \text{Ca} \)) | 20 | 2 | 8 | 8 | 2 | - |
| સ્ટ્રૉન્શિયમ (\( \text{Sr} \)) | 38 | 2 | 8 | 18 | 8 | 2 |
Exam Tip: સમાન સમૂહમાં આવેલા તત્ત્વોના રાસાયણિક ગુણધર્મો સમાન હોય છે કારણ કે તેમની બાહ્યતમ કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા સમાન હોય છે. આને કારણે, તેઓ સમાન પ્રકારના રાસાયણિક બંધ બનાવે છે.
Question 3. નામ આપો :
(a) ત્રણ તત્ત્વો કે જે તેમની બાહ્યતમ કક્ષામાં એક ઇલેકટ્રૉન ધરાવે છે.
(b) બે તત્ત્વો કે જે તેમની બાહ્યતમ કક્ષામાં બે ઇલેક્ટ્રૉન ધરાવે છે.
(c) સંપૂર્ણ ભરાયેલી બાહ્યતમ કક્ષા ધરાવતાં ત્રણ તત્ત્વો.
Answer:
(a) લિથિયમ (\( \text{Li} \)), સોડિયમ (\( \text{Na} \)), પોટેશિયમ (\( \text{K} \))
(b) મૅગ્નેશિયમ (\( \text{Mg} \)), કૅલ્શિયમ (\( \text{Ca} \))
(c) નિયોન (\( \text{Ne} \)), આર્ગોન (\( \text{Ar} \)), ક્રિપ્ટોન (\( \text{Kr} \))
In simple words: એક ઇલેક્ટ્રોનવાળા તત્ત્વો લિથિયમ, સોડિયમ, પોટેશિયમ છે. બે ઇલેક્ટ્રોનવાળા તત્ત્વો મેગ્નેશિયમ અને કેલ્શિયમ છે. સંપૂર્ણ ભરાયેલી કક્ષાવાળા તત્ત્વો નિયોન, આર્ગોન, ક્રિપ્ટોન છે.
Exam Tip: બાહ્યતમ કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા તત્ત્વના સમૂહ નંબર અને તેની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાત્મકતા નક્કી કરે છે. સંપૂર્ણ ભરાયેલી બાહ્યતમ કક્ષા નિષ્ક્રિયતા દર્શાવે છે.
Question 4.
(a) લિથિયમ, સોડિયમ, પોટેશિયમ આ બધી એવી ધાતુઓ છે કે જે પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરી હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરે છે. આ તત્ત્વોના પરમાણુઓમાં કોઈ સમાનતા છે?
(b) હિલિયમ એક નિષ્ક્રિય વાયુ છે, જ્યારે નિયોનની પ્રતિક્રિયાત્મકતા ખૂબ જ ઓછી છે. તેમના પરમાણુઓમાં કોઈ સમાનતા છે?
Answer:
(a) લિથિયમ, સોડિયમ, પોટેશિયમ આ બધી આલ્કલી ધાતુ તત્ત્વો પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરી હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરે છે.
દા. ત., \( 2\text{M} + 2\text{H}_{2}\text{O} \to 2\text{MOH} + \text{H}_{2} \)
જ્યાં, \( \text{M} = \text{Li; Na} \) અને \( \text{K} \)
આ બધી જ ધાતુઓની બાહ્યતમ કક્ષામાં 1 ઇલેકટ્રૉન છે, અર્થાત્ તેમની ઇલેક્ટ્રૉન-રચના સમાન છે.
(b) હિલિયમ અને નિયોન બંને નિષ્ક્રિય વાયુ તત્ત્વો છે. બંને તત્ત્વોની બાહ્યતમ કક્ષા ઈલેક્ટ્રૉનથી સંપૂર્ણ ભરાયેલી છે. \( \text{He} \) ની \( \text{K} \) કક્ષામાં 2, જ્યારે \( \text{Ne} \) ની \( \text{L} \) કક્ષામાં 8 ઇલેક્ટ્રૉન ગોઠવાયેલા છે.
In simple words: (a) લિથિયમ, સોડિયમ અને પોટેશિયમ બધા પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને હાઇડ્રોજન વાયુ બહાર કાઢે છે. આ બધાની બાહ્યતમ કક્ષામાં 1 ઇલેક્ટ્રોન હોવાથી તેમની ઇલેક્ટ્રોન રચના સમાન છે. (b) હિલિયમ અને નિયોન બંને નિષ્ક્રિય વાયુ છે, કારણ કે તેમની બાહ્યતમ કક્ષા સંપૂર્ણ ભરાયેલી છે, જે તેમને રાસાયણિક રીતે સ્થિર બનાવે છે.
Exam Tip: આલ્કલી ધાતુઓની સમાનતા તેમની બાહ્યતમ કક્ષામાં 1 ઇલેક્ટ્રૉન હોવાને કારણે છે, જે તેમને પાણી સાથે પ્રતિક્રિયાશીલ બનાવે છે. નિષ્ક્રિય વાયુઓ તેમની સંપૂર્ણ ભરાયેલી કક્ષાને કારણે સ્થિર હોય છે.
Question 5. આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં પ્રથમ દસ તત્ત્વોમાં કઈ ધાતુઓ છે?
Answer: આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં પ્રથમ દસ તત્ત્વો નીચે મુજબ છે: \( _{1}\text{H}, _{2}\text{He}, _{3}\text{Li}, _{4}\text{Be}, _{5}\text{B}, _{6}\text{C}, _{7}\text{N}, _{8}\text{O}, _{9}\text{F} \) અને \( _{10}\text{Ne} \)
- આ દસ તત્ત્વો પૈકી \( \text{Li} \) અને \( \text{Be} \) એમ બે જ તત્ત્વો ધાતુ તત્ત્વો છે.
Exam Tip: આવર્ત કોષ્ટકમાં પ્રથમ દસ તત્ત્વોમાં, ધાતુઓ સામાન્ય રીતે ડાબી બાજુએ જોવા મળે છે. લિથિયમ અને બેરિલિયમ આલ્કલી અને આલ્કલાઇન અર્થ મેટલ જૂથના સભ્યો છે.
Question 6. આવર્ત કોષ્ટકમાં તત્ત્વના સ્થાનને ધ્યાનમાં લેતાં નીચે ! દર્શાવેલાં તત્ત્વો પૈકી કયું તત્ત્વ તમારી ધારણા અનુસાર સૌથી વધુ ધાત્વીય લક્ષણ ધરાવે છે? Ga, Ge, As, Se, Be
Answer: \( \text{Ga} \) અને \( \text{Be} \) સૌથી વધુ ધાત્વીય લક્ષણ ધરાવે છે. આપેલ તત્ત્વોની ગોઠવણી નીચે મુજબ છે :
| સમૂહ \( \to \) | 1 | 2 | 13 | 14 | 15 | 16 | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| આવર્ત \( \downarrow \) | 1 | - | - | - | - | - | - | |
| 2 | - | \( \text{Be} \) | - | - | - | - | ||
| 3 | - | - | - | - | - | - | ||
| 4 | - | - | \( \text{Ga} \) | \( \text{Ge} \) | \( \text{As} \) | \( \text{Se} \) | ||
Exam Tip: ધાત્વીય લક્ષણ એ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાની વૃત્તિ છે. આવર્ત કોષ્ટકમાં ધાત્વીય ગુણધર્મો સમૂહમાં નીચે જતાં વધે છે અને આવર્તમાં ડાબેથી જમણે જતાં ઘટે છે.
Activity 5.1 [Page No. 84]
Question 1. હાઇડ્રોજનની આલ્કલી ધાતુઓ અને હેલોજન પરિવાર સાથેની સમાનતાને જોતાં તેને મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકમાં યોગ્ય સ્થાન પર મૂકો. હાઇડ્રોજનને કયા સમૂહ અને આવર્તમાં રાખવું જોઈએ?
Answer: ચર્ચા: હાઇડ્રોજન એ નીચો પરમાણ્વીય ક્રમાંક (\( \text{Z} = 1 \)) અને ઓછું પરમાણ્વીય દળ (\( 1.008 \) u) ધરાવતું તત્ત્વ છે.
- હાઇડ્રોજનની ઇલેક્ટ્રોન-રચના આલ્કલી ધાતુ તત્ત્વોને મળતી આવે છે.
- હાઇડ્રોજન ધાતુ તત્ત્વોની જેમ હેલોજન, ઑક્સિજન અને સલ્ફર સાથે સમાન આણ્વીય સૂત્ર ધરાવતાં સંયોજનો બનાવે છે.
- હાઇડ્રોજન એ હેલોજન તત્ત્વોની માફક દ્વિપરમાણ્વીય અણુ સ્વરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેમજ ધાતુઓ અને અધાતુઓ સાથે અનુક્રમે આયોનિક અને સહસંયોજક બંધ બનાવે છે.
નિર્ણયઃ આમ, હાઇડ્રોજનનું આવર્ત કોષ્ટકમાં સ્થાન ચર્ચાસ્પદ છે. તેમ છતાં તેને સમૂહ 1 અને આવર્ત 1માં મૂકી શકાય.
In simple words: હાઇડ્રોજન આલ્કલી ધાતુઓ (\( \text{Li, Na, K} \)) અને હેલોજન (\( \text{F, Cl, Br} \)) બંને સાથે સમાનતા દર્શાવે છે. તે આલ્કલી ધાતુઓની જેમ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવી શકે છે અને હેલોજનની જેમ દ્વિપરમાણ્વીય અણુ બનાવી શકે છે. તેથી, તેનું સ્થાન ચર્ચાસ્પદ છે, પરંતુ તેને સામાન્ય રીતે સમૂહ 1 અને આવર્ત 1માં મૂકવામાં આવે છે.
Exam Tip: હાઇડ્રોજન એક અનન્ય તત્ત્વ છે જે આલ્કલી ધાતુઓ અને હેલોજન બંને સાથે ગુણધર્મો શેર કરે છે. તેના પરમાણુ ક્રમાંક 1 અને ઇલેક્ટ્રોન રચના \( 1s^1 \) તેને પ્રથમ સમૂહમાં મૂકવા માટે કારણભૂત છે.
Activity 5.2 [Page No. 85]
Question 1. ક્લોરિનના સમસ્થાનિકો Cl-35 અને Cl-37 ધ્યાનમાં લો. તેમનાં પરમાણ્વીય દળ જુદાં જુદાં હોવાથી શું તમે તેઓને અલગ અલગ સ્થાન પર મૂકશો?
Answer: ક્લોરિનના બે સમસ્થાનિકો \( \text{Cl}-35 \) અને \( \text{Cl}-37 \) જાણીતાં છે. આ બંને સમસ્થાનિકોના પરમાણ્વીય ક્રમાંક 17 છે. આથી બંનેની ઇલેક્ટ્રૉન-રચના અને રાસાયણિક ગુણધર્મો સમાન છે, પરંતુ પરમાણ્વીય દળ ભિન્ન છે.
- મેન્ડેલીફના આવર્ત નિયમ મુજબ “તત્ત્વોના ગુણધર્મો તેમના પરમાણ્વીય દળના આવર્તનીય વિધેય છે.”
- આથી મેન્ડેલીફના નિયમ મુજબ આ બંને સમસ્થાનિકોને તેમના પરમાણ્વીય દળના ચડતા ક્રમ મુજબ ગોઠવવામાં આવે, તો તેમનું સ્થાન \( \text{K} \) (\( 39.1 \) u) પહેલાં રાખવું પડે. પરંતુ ત્યાં કોઈ સ્થાન ખાલી નથી. આથી અલગ અલગ સ્થાન પર મૂકી શકાય નહિ.
- તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મો સમાન હોવાથી તેમને એક જ સ્થાન પર ગોઠવી શકાય.
Exam Tip: આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં, સમસ્થાનિકોને એક જ સ્થાન પર મૂકવામાં આવે છે કારણ કે તેઓનો પરમાણુ ક્રમાંક સમાન હોય છે અને તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મો પણ સમાન હોય છે.
Question 2. આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં જુદાં જુદાં તત્ત્વોના સમસ્થાનિકોનાં સ્થાન કેવી રીતે નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યાં છે?
Answer: આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં જુદાં જુદાં તત્ત્વોના સમસ્થાનિકોનાં સ્થાન કોઈ અલગ રીતે નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યાં નથી. એક જ તત્ત્વના બધા જ સમસ્થાનિકોને એક જ સ્થાનમાં રાખવામાં આવ્યાં છે.
In simple words: આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક પરમાણુ ક્રમાંક પર આધારિત છે, તેથી જુદા જુદા સમસ્થાનિકોને અલગ જગ્યાએ રાખવામાં આવતા નથી. બધા સમસ્થાનિકોને એક જ તત્ત્વના સ્થાન પર જ મૂકવામાં આવે છે.
Exam Tip: આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક પરમાણુ ક્રમાંક પર આધારિત હોવાથી, સમસ્થાનિકો કે જેનો પરમાણુ ક્રમાંક સમાન હોય છે, તેમને એક જ સ્થાન પર રાખવામાં આવે છે. આ મેન્ડેલીફના કોષ્ટકની એક મુખ્ય મર્યાદા દૂર કરે છે.
Question 3. શું 1.5 પરમાણ્વીય ક્રમાંક ધરાવતા તત્ત્વને હાઇડ્રોજન અને હિલિયમની વચ્ચે રાખવું શક્ય છે?
Answer: પરમાણ્વીય ક્રમાંક એ નિશ્ચિત અને પૂર્ણાંક સંખ્યા છે.
- આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં તત્ત્વોને પરમાણ્વીય ક્રમાંકના ચડતા ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવે છે.
- પરમાણ્વીય ક્રમાંક અપૂર્ણાંક હોઈ શકે નહિ. આથી 1.5 પરમાણ્વીય ક્રમાંક ધરાવતા તત્ત્વને હાઇડ્રોજન અને હિલિયમની વચ્ચે રાખવું શક્ય નથી.
Exam Tip: પરમાણુ ક્રમાંક એ ન્યુક્લિયસમાં પ્રોટોનની સંખ્યા છે, જે હંમેશાં પૂર્ણાંક હોય છે. આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક આ પૂર્ણાંક ક્રમાંક પર આધારિત છે.
Question 4. આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં હાઇડ્રોજનને ક્યાં રાખવું જોઈએ?
Answer: આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં હાઇડ્રોજનને આવર્ત 1માં અને આવર્ત કોષ્ટકની મધ્યમાં રાખવું જોઈએ. (અર્થાત્ હાઇડ્રોજન માટે સમૂહ ક્રમાંક નક્કી કરી શકાય નહિ.)
In simple words: હાઇડ્રોજનને પહેલા આવર્તમાં અને આવર્ત કોષ્ટકની ટોચ પર મધ્યમાં રાખવો જોઈએ, કારણ કે તે આલ્કલી ધાતુઓ અને હેલોજન બંનેના ગુણધર્મો દર્શાવે છે, તેથી તેનો સમૂહ ક્રમાંક નિશ્ચિત નથી.
Exam Tip: હાઇડ્રોજનના અનન્ય ગુણધર્મોને કારણે, તેનું સ્થાન આવર્ત કોષ્ટકમાં હંમેશાં ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. મોટાભાગે તેને પહેલા આવર્તમાં અને સમૂહ 1ના તત્ત્વોથી અલગ દર્શાવવામાં આવે છે.
Activity 5.5 [Page No. 87]
Question 1. જો તમે આવર્ત કોષ્ટકના લાંબા સ્વરૂપને જોશો, તો ખ્યાલ આવશે કે Li, Be, B, C, N, O, F અને Ne બીજા આવર્તનાં તત્ત્વો છે. તેમની ઇલેક્ટ્રૉન-રચના લખો.
Answer:
| તત્ત્વ | કક્ષા | ઇલેક્ટ્રૉન-રચના | ||
|---|---|---|---|---|
| K | L | K | L | |
| \( _{3}\text{Li} \) | 2 | 1 | 2 | 1 |
| \( _{4}\text{Be} \) | 2 | 2 | 2 | 2 |
| \( _{5}\text{B} \) | 2 | 3 | 2 | 3 |
| \( _{6}\text{C} \) | 2 | 4 | 2 | 4 |
| \( _{7}\text{N} \) | 2 | 5 | 2 | 5 |
| \( _{8}\text{O} \) | 2 | 6 | 2 | 6 |
| \( _{9}\text{F} \) | 2 | 7 | 2 | 7 |
| \( _{10}\text{Ne} \) | 2 | 8 | 2 | 8 |
Exam Tip: ઇલેક્ટ્રૉન-રચના તત્ત્વના પરમાણુ ક્રમાંક અને આવર્ત કોષ્ટકમાં તેના સ્થાન પરથી નક્કી થાય છે. બીજા આવર્તના તત્ત્વોની ઇલેક્ટ્રૉન રચના K અને L કક્ષાઓમાં થાય છે.
Question 2. શું આ બધાં તત્ત્વો પણ સમાન સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રૉન ધરાવે છે?
Answer: આ બધાં તત્ત્વો સમાન સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રૉન ધરાવતા નથી.
In simple words: ના, આ તત્ત્વોના બાહ્યતમ કક્ષાના ઇલેક્ટ્રોન અલગ અલગ હોય છે, જે કોષ્ટકમાં જોઈ શકાય છે.
Exam Tip: સમાન સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રૉન ધરાવતાં તત્ત્વો સમાન સમૂહમાં હોય છે, પરંતુ આ તત્ત્વો એક જ આવર્તમાં જુદા જુદા સમૂહમાં આવેલા છે.
Question 3. શું તેઓ સમાન સંખ્યાની કક્ષાઓ ધરાવે છે?
Answer: આ બધાં તત્ત્વો સમાન સંખ્યામાં કક્ષાઓ (\( 2 - \text{K, L} \)) ધરાવે છે.
In simple words: હા, આ બધા તત્ત્વોમાં ઇલેક્ટ્રોન ભરવા માટે બે મુખ્ય કક્ષા (K અને L) હોય છે, તેથી તેમની પાસે સમાન સંખ્યામાં કક્ષાઓ હોય છે.
Exam Tip: એક જ આવર્તમાં આવેલા બધા તત્ત્વોમાં ઇલેક્ટ્રૉન કક્ષાઓની સંખ્યા સમાન હોય છે. આ કક્ષાઓની સંખ્યા આવર્ત નંબર દર્શાવે છે.
Activity 5.6 [Page No. 88]
Question 1. તમે કોઈ પણ તત્ત્વની ઇલેક્ટ્રૉન-રચનાના આધારે તેની સંયોજકતાની ગણતરી કેવી રીતે કરશો?
Answer: કોઈ પણ તત્ત્વની ઇલેક્ટ્રૉન-રચનામાં બાહ્યતમ કક્ષામાં રહેલા ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા પરથી સંયોજકતાની ગણતરી કરી શકાય છે.
- સમૂહ 1, 2, 13 અને 14 માટે સંયોજકતાનું મૂલ્ય બાહ્યતમ કક્ષામાં રહેલા ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા જેટલું; પરંતુ સમૂહ 15, 16, 17 અને 18 માટે સંયોજકતાનું મૂલ્ય 8માંથી બાહ્યતમ કક્ષામાં રહેલા ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યાને બાદ કરતાં મળતા મૂલ્ય જેટલું હોય છે.
Exam Tip: સંયોજકતા એ તત્ત્વની અન્ય તત્ત્વો સાથે સંયોજાવાની ક્ષમતા છે, અને તે સામાન્ય રીતે બાહ્યતમ કક્ષાના ઇલેક્ટ્રૉન (વેલેન્સ ઇલેક્ટ્રૉન) દ્વારા નક્કી થાય છે.
Question 2. પરમાણ્વીય ક્રમાંક 12 ધરાવતા મૅગ્નેશિયમ તત્ત્વની અને પરમાણ્વીય ક્રમાંક 16 ધરાવતા સલ્ફર તત્ત્વની સંયોજકતા કેટલી છે?
Answer: પરમાણ્વીય ક્રમાંક 12 ધરાવતા \( \text{Mg} \) તત્ત્વની ઇલેક્ટ્રૉન-રચના : \( \begin{smallmatrix} \text{K} & \text{L} & \text{M} \\ 2 & 8 & 2 \end{smallmatrix} \)
\( \implies \) \( \text{Mg} \) ની સંયોજકતા \( = 2 \)
પરમાણ્વીય ક્રમાંક 16 ધરાવતા \( \text{S} \) તત્ત્વની ઇલેક્ટ્રૉન-રચના : \( \begin{smallmatrix} \text{K} & \text{L} & \text{M} \\ 2 & 8 & 6 \end{smallmatrix} \)
\( \implies \) \( \text{S} \) ની સંયોજકતા \( = 8 - 6 = 2 \)
In simple words: મેગ્નેશિયમનો પરમાણુ ક્રમાંક 12 છે, તેની ઇલેક્ટ્રોન ગોઠવણી \( 2, 8, 2 \) છે, તેથી તેની સંયોજકતા 2 છે. સલ્ફરનો પરમાણુ ક્રમાંક 16 છે, તેની ઇલેક્ટ્રોન ગોઠવણી \( 2, 8, 6 \) છે, તેથી તેની સંયોજકતા \( 8 - 6 = 2 \) છે.
Exam Tip: સંયોજકતા નક્કી કરવા માટે, બાહ્યતમ કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા જુઓ. જો તે 4 કે તેથી ઓછી હોય, તો તે જ સંયોજકતા છે. જો તે 4 થી વધુ હોય, તો 8 માંથી તે સંખ્યા બાદ કરો.
Question 3. પ્રથમ વીસ તત્ત્વોની સંયોજકતા કેટલી છે?
Answer:
| તત્ત્વ | પરમાણ્વીય ક્રમાંક | સમૂહ ક્રમ | ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના | સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા | તત્ત્વની સંયોજકતા | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| K | L | M | N | |||||
| \( \text{H} \) | 1 | 1 | 1 | - | - | - | 1 | 1 |
| \( \text{He} \) | 2 | 18 | 2 | - | - | - | 2 | \( 2-2=0 \) |
| \( \text{Li} \) | 3 | 1 | 2 | 1 | - | - | 1 | 1 |
| \( \text{Be} \) | 4 | 2 | 2 | 2 | - | - | 2 | 2 |
| \( \text{B} \) | 5 | 13 | 2 | 3 | - | - | 3 | 3 |
| \( \text{C} \) | 6 | 14 | 2 | 4 | - | - | 4 | 4 |
| \( \text{N} \) | 7 | 15 | 2 | 5 | - | - | 5 | \( 8-5=3 \) |
| \( \text{O} \) | 8 | 16 | 2 | 6 | - | - | 6 | \( 8-6=2 \) |
| \( \text{F} \) | 9 | 17 | 2 | 7 | - | - | 7 | \( 8-7=1 \) |
| \( \text{Ne} \) | 10 | 18 | 2 | 8 | - | - | 8 | \( 8-8=0 \) |
| \( \text{Na} \) | 11 | 1 | 2 | 8 | 1 | - | 1 | 1 |
| \( \text{Mg} \) | 12 | 2 | 2 | 8 | 2 | - | 2 | 2 |
| \( \text{Al} \) | 13 | 13 | 2 | 8 | 3 | - | 3 | 3 |
| \( \text{Si} \) | 14 | 14 | 2 | 8 | 4 | - | 4 | 4 |
| \( \text{P} \) | 15 | 15 | 2 | 8 | 5 | - | 5 | \( 8-5=3 \) |
| \( \text{S} \) | 16 | 16 | 2 | 8 | 6 | - | 6 | \( 8-6=2 \) |
| \( \text{Cl} \) | 17 | 17 | 2 | 8 | 7 | - | 7 | \( 8-7=1 \) |
| \( \text{Ar} \) | 18 | 18 | 2 | 8 | 8 | - | 8 | \( 8-8=0 \) |
| \( \text{K} \) | 19 | 1 | 2 | 8 | 8 | 1 | 1 | 1 |
| \( \text{Ca} \) | 20 | 2 | 2 | 8 | 8 | 2 | 2 | 2 |
Exam Tip: પ્રથમ 20 તત્ત્વોની ઇલેક્ટ્રૉન-રચના અને સંયોજકતા યાદ રાખવી તે રસાયણશાસ્ત્રના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને સમજવા માટે ઉપયોગી છે. ખાસ કરીને, સંક્રાંતિ તત્ત્વો સિવાયના તત્ત્વો માટે આ નિયમ સરળતાથી લાગુ પડે છે.
Question 4. આવર્તમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં સંયોજકતા કેવી રીતે બદલાય છે?
Answer: આવર્તમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં સંયોજકતા શરૂઆતમાં વધે છે, ત્યારબાદ ઘટે છે.
- આવર્તમાં ડાબી બાજુથી જમણી બાજુ તરફ જતાં સંયોજકતા પહેલાં 1થી 4 અને પછી 4થી 6 થાય છે.
Exam Tip: આવર્તમાં, સંયોજકતા પ્રથમ વધે છે કારણ કે વેલેન્સ ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા 1 થી 4 સુધી વધે છે. પછી તે 4 થી 0 સુધી ઘટે છે કારણ કે તત્ત્વો અષ્ટક પૂર્ણ કરવા માટે ઇલેક્ટ્રૉન મેળવવાનું શરૂ કરે છે.
Question 5. સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં સંયોજકતા કેવી રીતે બદલાય છે?
Answer: સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં સંયોજક્તા બદલાતી નથી, અચળ જ રહે છે.
In simple words: સમૂહમાં ઉપરથી નીચે જતાં તત્ત્વોની સંયોજકતા સમાન રહે છે, કારણ કે તેમની બાહ્યતમ કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા બદલાતી નથી.
Exam Tip: એક જ સમૂહમાં આવેલા તત્ત્વોની બાહ્યતમ કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા સમાન હોય છે. આને કારણે, તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મો અને સંયોજકતા પણ સમાન રહે છે.
પ્રવૃત્તિ 5.7 [પા.પુ. પાના નં. 88]
Question 1. નીચે બીજા આવર્તનાં તત્ત્વોની પરમાણ્વીય ત્રિજ્યા આપેલી છે: બીજા આવર્તનાં તત્ત્વો : B Be O N Li C પરમાણ્વીય ત્રિજ્યા (pm): 88 111 66 74 152 77 તેમને પરમાણ્વીય ત્રિજ્યાના ઊતરતા ક્રમમાં ગોઠવો.
Answer: પરમાણ્વીય ત્રિજ્યાનો ઘટતો ક્રમ નીચે મુજબ છે: બીજા આવર્તનાં તત્ત્વો: Li > Be > B > C > N > O. તેમની પરમાણ્વીય ત્રિજ્યા (pm) આપેલ છે: 152, 111, 88, 77, 74, 66.
In simple words: આવર્ત કોષ્ટકમાં, તત્ત્વોની પરમાણ્વીય ત્રિજ્યા ડાબીથી જમણી તરફ જતાં ઘટે છે. અહીં બીજા આવર્તના તત્ત્વોની ત્રિજ્યા મોટાથી નાના ક્રમમાં ગોઠવેલ છે.
Exam Tip: યાદ રાખો કે આવર્તમાં ડાબીથી જમણી તરફ પરમાણ્વીય ત્રિજ્યા ઘટે છે, તેથી સૌથી મોટો પરમાણુ ડાબી બાજુ અને સૌથી નાનો પરમાણુ જમણી બાજુ હશે.
Question 2. શું હવે તત્ત્વો આવર્ત કોષ્ટકમાં આપેલ આવર્તની ભાતમાં ગોઠવાયેલ છે?
Answer: આપેલાં તત્ત્વો આવર્ત કોષ્ટકમાં બીજા આવર્તની પેટર્નમાં ગોઠવાયેલાં છે.
In simple words: હા, આ તત્ત્વો આવર્ત કોષ્ટકની બીજી હરોળની ગોઠવણીના નિયમો અનુસાર જ છે.
Exam Tip: આ પ્રશ્ન માટે, તમે અગાઉના પ્રશ્નમાં નક્કી કરેલા ક્રમને આવર્ત કોષ્ટકના સામાન્ય વલણ સાથે સરખાવો.
Question 3. કયાં તત્ત્વો સૌથી મોટા પરમાણુ અને સૌથી નાના પરમાણુ ધરાવે છે?
Answer: સૌથી મોટા કદનો પરમાણુ ધરાવતું તત્ત્વ લિથિયમ (Li) છે, જ્યારે સૌથી નાના કદનો પરમાણુ ધરાવતું તત્ત્વ ઑક્સિજન (O) છે.
In simple words: લિથિયમ (Li) સૌથી મોટો પરમાણુ ધરાવે છે અને ઑક્સિજન (O) સૌથી નાનો પરમાણુ ધરાવે છે.
Exam Tip: પરમાણ્વીય ત્રિજ્યાના વલણને યાદ કરીને, આવર્તમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં કયા તત્ત્વો સૌથી મોટા કે નાના હોય છે તે તમે સરળતાથી ઓળખી શકો છો.
Question 4. આવર્તમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં પરમાણ્વીય ત્રિજ્યામાં શો ફેરફાર થાય છે?
Answer: આવર્તમાં ડાબીથી જમણી બાજુ તરફ આગળ વધતી વખતે પરમાણ્વીય ત્રિજ્યામાં ઘટાડો થાય છે.
In simple words: આવર્ત કોષ્ટકમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં પરમાણુનું કદ નાનું થતું જાય છે.
Exam Tip: આ એક મૂળભૂત વલણ છે જેને તમારે યાદ રાખવું જોઈએ. ઇલેક્ટ્રોન પર ન્યુક્લિયર આકર્ષણ વધવાને કારણે પરમાણ્વીય ત્રિજ્યા ઘટે છે.
પ્રવૃત્તિ 5.8 [પા.પુ. પાના નં. 89]
Question 1. નીચે આપેલ પ્રથમ સમૂહનાં તત્ત્વોની પરમાણ્વીય ત્રિજ્યામાં ફેરફારનો અભ્યાસ કરો અને તેમને ચડતા ક્રમમાં ગોઠવો : સમૂહ 1નાં તત્ત્વો : Na Li Rb Cs K પરમાણ્વીય ત્રિજ્યા (pm): 186 152 244 262 231
Answer: પરમાણ્વીય ત્રિજ્યાનો વધતો ક્રમ નીચે મુજબ છે: સમૂહ 1નાં તત્ત્વો: Li < Na < K < Rb < Cs. તેમની પરમાણ્વીય ત્રિજ્યા (pm) આપેલ છે: 152, 186, 231, 244, 262.
In simple words: સમૂહમાં ઉપરથી નીચે જતાં પરમાણુનું કદ વધે છે. તેથી, તત્ત્વોને નાનાથી મોટા કદના ક્રમમાં ગોઠવેલ છે.
Exam Tip: સમૂહમાં નીચે તરફ જતા કક્ષાની સંખ્યા વધે છે, તેથી પરમાણ્વીય કદ પણ વધે છે. આ ક્રમને યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર સરળતાથી આપી શકાય છે.
Question 2. એવાં તત્ત્વોનાં નામ આપો જે સૌથી મોટા અને સૌથી નાના પરમાણુ ધરાવતા હોય?
Answer: સૌથી મોટા કદનો પરમાણુ ધરાવતું તત્ત્વ સીઝિયમ (Cs) છે, જ્યારે સૌથી નાના કદનો પરમાણુ ધરાવતું તત્ત્વ લિથિયમ (Li) છે.
In simple words: આ સમૂહમાં, સીઝિયમ (Cs) સૌથી મોટો પરમાણુ છે અને લિથિયમ (Li) સૌથી નાનો પરમાણુ છે.
Exam Tip: સમૂહમાં નીચે તરફ જતા કદ વધે છે, તેથી સમૂહમાં સૌથી ઉપરનું તત્ત્વ સૌથી નાનું અને સૌથી નીચેનું તત્ત્વ સૌથી મોટું હશે.
Question 3. સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં પરમાણ્વીય કદમાં કેવી રીતે ફેરફાર થાય છે?
Answer: સમૂહમાં ઉપરથી નીચેની તરફ આગળ વધતી વખતે પરમાણ્વીય કદમાં વૃદ્ધિ થાય છે.
In simple words: એક જ સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં પરમાણુનું કદ મોટું થતું જાય છે.
Exam Tip: જેમ જેમ તમે સમૂહમાં નીચે ઉતરો છો, તેમ તેમ નવી કક્ષાઓ ઉમેરાય છે, જેના પરિણામે પરમાણુનું કદ મોટું થાય છે.
પ્રવૃત્તિ 5.9 [પા.પુ. પાના નં. 89]
Question 1. ત્રીજા આવર્તનાં તત્ત્વો તપાસો અને તેમને ધાતુઓ, અર્ધધાતુઓ સ્વરૂપે વર્ગીકૃત કરો. ત્રીજા આવર્તનાં તત્ત્વો : Na Mg Al Si P S Cl Ar ધાતુ અર્ધધાતુ અધાતુ
Answer: ત્રીજા આવર્તનાં તત્ત્વોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે: Na Mg Al (ધાતુઓ) Si (અર્ધધાતુ) P S Cl Ar (અધાતુઓ)
In simple words: ત્રીજા આવર્તમાં સોડિયમ, મેગ્નેશિયમ, એલ્યુમિનિયમ ધાતુઓ છે; સિલિકોન અર્ધધાતુ છે; અને ફોસ્ફરસ, સલ્ફર, ક્લોરિન, આર્ગોન અધાતુઓ છે.
Exam Tip: આવર્ત કોષ્ટકમાં, ડાબી બાજુએ ધાતુઓ, જમણી બાજુએ અધાતુઓ અને ઝીગઝેગ રેખા પર અર્ધધાતુઓ જોવા મળે છે. ત્રીજા આવર્તના તત્વો આ વલણને અનુસરે છે.
Question 2. આવર્ત કોષ્ટકની કઈ તરફ ધાતુઓ જોવા મળે છે?
Answer: આવર્ત કોષ્ટકમાં ડાબી બાજુની તરફ ધાતુઓ જોવા મળે છે.
In simple words: આવર્ત કોષ્ટકની ડાબી બાજુએ તમને ધાતુ તત્ત્વો મળશે.
Exam Tip: ધાતુઓ સામાન્ય રીતે ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવી ધન આયન બનાવે છે, જે આવર્ત કોષ્ટકની ડાબી બાજુના તત્ત્વોનો ગુણધર્મ છે.
Question 3. આવર્ત કોષ્ટકની કઈ તરફ અધાતુઓ જોવા મળે છે?
Answer: આવર્ત કોષ્ટકમાં જમણી બાજુની તરફ અધાતુઓ જોવા મળે છે.
In simple words: આવર્ત કોષ્ટકની જમણી બાજુએ અધાતુ તત્ત્વો હોય છે.
Exam Tip: અધાતુઓ સામાન્ય રીતે ઇલેક્ટ્રોન મેળવી ઋણ આયન બનાવે છે, જે આવર્ત કોષ્ટકની જમણી બાજુના તત્ત્વોનો ગુણધર્મ છે.
પ્રવૃત્તિ 5.10 [પા.પુ. પાના નં. 89]
Question 1. તમારા મત મુજબ સમૂહમાં ઇલેક્ટ્રૉન ગુમાવવાની વૃત્તિ કેવી રીતે બદલાય છે?
Answer: સમૂહમાં ઉપરથી નીચેની તરફ આગળ વધતી વખતે ઇલેક્ટ્રૉન ગુમાવવાની વૃત્તિમાં વૃદ્ધિ થાય છે.
In simple words: સમૂહમાં નીચે જતાં તત્ત્વોને ઇલેક્ટ્રૉન ગુમાવવા વધુ સરળ બને છે.
Exam Tip: સમૂહમાં નીચે જતાં, પરમાણુનું કદ વધે છે અને બાહ્યતમ ઇલેક્ટ્રોન પર ન્યુક્લિયસનું આકર્ષણ ઘટે છે, તેથી ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાનું સરળ બને છે.
Question 2. આવર્તમાં આ વૃત્તિ કેવી રીતે બદલાય છે?
Answer: આવર્તમાં ડાબીથી જમણી બાજુ તરફ આગળ વધતી વખતે ઇલેક્ટ્રૉન ગુમાવવાની વૃત્તિમાં ઘટાડો થાય છે.
In simple words: આવર્તમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં તત્ત્વોને ઇલેક્ટ્રૉન ગુમાવવા મુશ્કેલ બને છે.
Exam Tip: આવર્તમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં પરમાણુનું કદ ઘટે છે અને બાહ્યતમ ઇલેક્ટ્રોન પર ન્યુક્લિયસનું આકર્ષણ વધે છે, તેથી ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાનું મુશ્કેલ બને છે.
પ્રવૃત્તિ 5.11 [પા.પુ. પાના નં. 90]
Question 1. આવર્તમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં ઇલેક્ટ્રોન સ્વીકારવાની આ વૃત્તિ કેવી રીતે બદલાશે?
Answer: આવર્તમાં ડાબીથી જમણી બાજુ તરફ આગળ વધતી વખતે ઇલેક્ટ્રૉન સ્વીકારવાની વૃત્તિમાં વૃદ્ધિ થાય છે.
In simple words: આવર્તમાં ડાબીથી જમણી તરફ જતાં તત્ત્વો ઇલેક્ટ્રૉન વધુ સરળતાથી સ્વીકારે છે.
Exam Tip: આવર્તમાં જમણી તરફ જતાં, પરમાણુનું કદ ઘટે છે અને બાહ્યતમ ઇલેક્ટ્રોન પર ન્યુક્લિયસનું આકર્ષણ વધે છે, જેના કારણે ઇલેક્ટ્રોન મેળવવાની ક્ષમતા વધે છે.
Question 2. સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં ઇલેક્ટ્રૉન સ્વીકારવાની વૃત્તિ કેવી રીતે બદલાશે?
Answer: સમૂહમાં ઉપરથી નીચેની તરફ આગળ વધતી વખતે ઇલેક્ટ્રૉન સ્વીકારવાની વૃત્તિમાં ઘટાડો થાય છે.
In simple words: સમૂહમાં નીચે જતાં તત્ત્વોને ઇલેક્ટ્રૉન સ્વીકારવા વધુ મુશ્કેલ બને છે.
Exam Tip: સમૂહમાં નીચે જતાં, પરમાણુનું કદ વધે છે અને બાહ્યતમ ઇલેક્ટ્રોન પર ન્યુક્લિયસનું આકર્ષણ ઘટે છે, તેથી ઇલેક્ટ્રોન સ્વીકારવાની ક્ષમતા ઘટે છે.
Free study material for Science
GSEB Solutions Class 10 Science Chapter 05 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ
Students can now access the GSEB Solutions for Chapter 05 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ prepared by teachers on our website. These solutions cover all questions in exercise in your Class 10 Science textbook. Each answer is updated based on the current academic session as per the latest GSEB syllabus.
Detailed Explanations for Chapter 05 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ
Our expert teachers have provided step-by-step explanations for all the difficult questions in the Class 10 Science chapter. Along with the final answers, we have also explained the concept behind it to help you build stronger understanding of each topic. This will be really helpful for Class 10 students who want to understand both theoretical and practical questions. By studying these GSEB Questions and Answers your basic concepts will improve a lot.
Benefits of using Science Class 10 Solved Papers
Using our Science solutions regularly students will be able to improve their logical thinking and problem-solving speed. These Class 10 solutions are a guide for self-study and homework assistance. Along with the chapter-wise solutions, you should also refer to our Revision Notes and Sample Papers for Chapter 05 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ to get a complete preparation experience.
FAQs
The complete and updated GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 5 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 10 Science are as per latest GSEB curriculum.
Yes, our experts have revised the GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 5 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Science concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using GSEB language because GSEB marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 5 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 10 Science. You can access GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 5 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 5 તત્ત્વોનું આવર્તી વર્ગીકરણ in printable PDF format for offline study on any device.