GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 2 ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર

સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો

Question 1. એક દ્રાવણ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે. તેની pH લગભગ હશે.
(a) 1
(b) 4
(c) 5
(d) 10
Answer: (d) 10
In simple words: જ્યારે કોઈ દ્રાવણ લાલ લિટમસ પેપરને વાદળી રંગનું બનાવે છે, ત્યારે તે મૂળભૂત અથવા બેઝિક પ્રકૃતિનું હોય છે. બેઝિક દ્રાવણોની pH 7 કરતા વધારે હોય છે. આપેલા વિકલ્પોમાં, 10 એ એકમાત્ર pH મૂલ્ય છે જે 7 થી મોટું છે.

Exam Tip: લિટમસ પેપરનો રંગ ફેરફાર તેની પ્રકૃતિ દર્શાવે છે. લાલથી વાદળી બેઝિક, વાદળીથી લાલ ઍસિડિક. pH મૂલ્ય 7 કરતા ઓછું ઍસિડિક, 7 તટસ્થ, અને 7 કરતા વધુ બેઝિક હોય છે.

Question 2. એક દ્રાવણ ઈંડાંના પીસેલા કવચ (કોષો) સાથે પ્રક્રિયા કરી વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે, જે ચૂનાના પાણીને દૂધિયું બનાવે છે, તો દ્રાવણ ધરાવે છે.
(a) NaCl
(b) HCl
(c) LiCl
(d) KCl
Answer: (b) HCl
In simple words: ઇંડાના છાલમાં કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ હોય છે. જ્યારે આ ઍસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે, ત્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. આ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ ચૂનાના પાણીને દૂધિયું બનાવે છે. HCl એક એવો ઍસિડ છે જે આ પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે.

Exam Tip: ધાતુ કાર્બોનેટ (જેમ કે ઇંડાનો કવચ) ઍસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે, જે ચૂનાના પાણીને દૂધિયું બનાવે છે. આ પ્રતિક્રિયા CO2 ની હાજરી તપાસવા માટે વપરાય છે.

Question 3. 10 mL NaOHના દ્રાવણનું 8mL આપેલ HCIના દ્રાવણ વડે સંપૂર્ણ તટસ્થીકરણ થાય છે. જો આપણે તે જ NaOHનું 20 ml દ્રાવણ લઈએ, તો તેને તટસ્થ કરવા માટે HCના દ્રાવણ(પહેલાં હતું તે જ દ્રાવણ)ની જરૂરી માત્રા .
(a) 4 mL
(b) 8 mL
(c) 12 mL
(d) 16 mL
Answer: (d) 16 mL
Hint: તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા મુજબ, 10 mL NaOH એ 8 mL HCIનું તટસ્થીકરણ કરે છે.
\( \implies \) 20 mL NaOH એ (?)
\( \implies \) 20 mL x 8 mL / 10 mL = 16 mL
In simple words: 10 મિલીલીટર સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડને બેઅસર કરવા માટે 8 મિલીલીટર હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડની જરૂર પડે છે. તેથી, જો આપણે બમણું સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (20 મિલીલીટર) લઈએ, તો તેને બેઅસર કરવા માટે બમણા હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ (16 મિલીલીટર)ની જરૂર પડશે.

Exam Tip: તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયામાં, ઍસિડ અને બેઇઝના પ્રમાણ સીધા પ્રમાણમાં હોય છે. જો એકની માત્રા બમણી કરવામાં આવે, તો બીજાની માત્રા પણ બમણી કરવી પડશે.

Question 4. અપચાના ઉપચાર માટે નીચેના પૈકી કયા પ્રકારની દવાઓનો ઉપયોગ થાય છે?
(a) ઍન્ટિબાયોટિક (પ્રતિજીવી)
(b) એનાલ્જસિક (વેદનાહર)
(c) ઍન્ટાસિડ (પ્રતિઍસિડ)
(d) ઍન્ટિસેપ્ટિક (જીવાણુનાશી)
Answer: (c) ઍન્ટાસિડ (પ્રતિઍસિડ)
In simple words: જ્યારે પેટમાં વધારે ઍસિડ બને છે અને અપચો થાય છે, ત્યારે એન્ટાસિડ દવાઓ તે ઍસિડને ઓછો કરવા અને રાહત આપવા માટે વપરાય છે.

Exam Tip: અપચો પેટમાં વધુ ઍસિડના ઉત્પાદનને કારણે થાય છે. એન્ટાસિડ્સ એ બેઝ હોય છે જે ઍસિડને તટસ્થ કરીને રાહત આપે છે.

Question 5. નીચે દર્શાવેલ પ્રક્રિયાઓ માટે પહેલાં શબ્દ સમીકરણો અને ત્યારબાદ સમતોલિત સમીકરણો લખોઃ
(a) મંદ સેફ્યુરિક ઍસિડની દાણાદાર ઝિંક સાથે પ્રક્રિયા કરતાં.
(b) મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડની મૅગ્નેશિયમની પટ્ટી સાથે છે પ્રક્રિયા કરતાં.
(c) ઍલ્યુમિનિયમ + મંદ સક્યુરિક ઍસિડ – ઍલ્યુમિનિયમ સલ્ફટ + હાઇડ્રોજન વાયુ
(d) લોખંડ + મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ – આયર્ન ફ્લોરાઇડ + હાઇડ્રોજન વાયુ
Answer:
(a) ઝિંક + મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ – ઝિંક સલ્ફેટ + હાઇડ્રોજન વાયુ
\( \text{Zn(s)} + \text{H}_2\text{SO}_4\text{(aq)} \rightarrow \text{ZnSO}_4\text{(aq)} + \text{H}_2\text{(g)} \)
(b) મૅગ્નેશિયમ + મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ – મૅગ્નેશિયમ ક્લોરાઇડ + હાઇડ્રોજન વાયુ
\( \text{Mg(s)} + 2\text{HCl(aq)} \rightarrow \text{MgCl}_2\text{(aq)} + \text{H}_2\text{(g)} \)
(c) ઍલ્યુમિનિયમ + મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ – ઍલ્યુમિનિયમ સલ્ફેટ + હાઇડ્રોજન વાયુ
\( 2\text{Al(s)} + 3\text{H}_2\text{SO}_4\text{(aq)} \rightarrow \text{Al}_2(\text{SO}_4)_3\text{(aq)} + 3\text{H}_2\text{(g)} \)
(d) લોખંડ + મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ – આયર્ન ક્લોરાઇડ + હાઇડ્રોજન વાયુ
\( \text{Fe(s)} + 2\text{HCl(aq)} \rightarrow \text{FeCl}_2\text{(aq)} + \text{H}_2\text{(g)} \)
In simple words: જ્યારે ધાતુઓ ઍસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે, ત્યારે તેઓ ધાતુના ક્ષાર અને હાઇડ્રોજન વાયુ બનાવે છે. દરેક પ્રતિક્રિયા માટે, પહેલાં તેના નામો સાથે સમીકરણ લખો અને પછી અણુસૂત્રોનો ઉપયોગ કરીને તેને સંતુલિત કરો.

Exam Tip: ધાતુ-ઍસિડ પ્રતિક્રિયાઓમાંથી હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રતિક્રિયાઓ માટે સમીકરણો સંતુલિત કરતી વખતે, દરેક તત્વના અણુઓની સંખ્યા બંને બાજુ સમાન રાખવાની ખાતરી કરો.

Question 6. આલ્કોહોલ અને લૂકોઝ જેવાં સંયોજનો હાઈડ્રોજન ધરાવે છે, પરંતુ તેઓ ઍસિડની માફક વર્ગીકૃત થતા નથી. તે સાબિત કરવા માટે એક પ્રવૃત્તિ વર્ણવો.
Answer: આ પ્રવૃત્તિમાં, આપણે આકૃતિ 2.3 માં બતાવ્યા પ્રમાણે ઉપકરણ ગોઠવીએ છીએ. સૌપ્રથમ, દ્રાવણ તરીકે આલ્કોહોલ (ઇથેનોલ) ઉમેરો અને તમારા અવલોકનો નોંધો. પછી, આલ્કોહોલને બદલે ગ્લુકોઝ દ્રાવણ ઉમેરો અને ફરીથી અવલોકનો નોંધો.
આપણે જોઈએ છીએ કે બંને દ્રાવણોમાં બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી, જે સૂચવે છે કે બંનેમાંથી વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર થતો નથી. આ પ્રયોગ બતાવે છે કે ઇથેનોલ અને ગ્લુકોઝ આયનાઇઝ થતા નથી. પરિણામે, તેઓ \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયનો મુક્ત કરતા નથી. જ્યારે ઍસિડના દ્રાવણોમાં \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયનો મુક્ત થાય છે, તેથી તેમના દ્રાવણમાંથી વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર થાય છે. આ રીતે, આલ્કોહોલ અને ગ્લુકોઝમાં હાઇડ્રોજન હોવા છતાં, તેમને ઍસિડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતા નથી.
In simple words: એક પ્રયોગ ગોઠવો જ્યાં બલ્બ અને બેટરી સાથેના સર્કિટમાં આલ્કોહોલ અને ગ્લુકોઝ દ્રાવણો મૂકવામાં આવે. તમે જોશો કે બંને દ્રાવણોમાં બલ્બ પ્રગટતો નથી. આનો અર્થ એ છે કે તેઓ વિદ્યુતનું વહન કરતા નથી કારણ કે તેઓ હાઇડ્રોજન આયનો મુક્ત કરતા નથી, જ્યારે ઍસિડ કરે છે. આ સાબિત કરે છે કે આલ્કોહોલ અને ગ્લુકોઝ ઍસિડ નથી.

Exam Tip: પ્રયોગની ગોઠવણ અને અવલોકનો સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવો. ઍસિડ વિદ્યુતનું વહન શા માટે કરે છે અને આલ્કોહોલ/ગ્લુકોઝ શા માટે નથી કરતા તેના કારણો H+ આયનોના ઉત્પાદન સાથે જોડો.

Question 7. શા માટે નિત્યંદિત પાણી વિદ્યુતનું વહન ન કરે, જ્યારે વરસાદી પાણી વિદ્યુતનું વહન કરે?
Answer: નિસ્યંદિત પાણી શુદ્ધ પાણી હોય છે અને તેમાં કોઈપણ આયનો હોતા નથી. જ્યારે વરસાદી પાણીમાં ઍસિડ જેવી અશુદ્ધિઓ હોય છે, જે પાણીમાં ઓગળીને આયનો મુક્ત કરે છે. આથી, નિસ્યંદિત પાણીમાં આયનો ન હોવાથી તે વિદ્યુતનું વહન કરતું નથી, જ્યારે વરસાદી પાણીમાં આયનો હોવાથી તે વિદ્યુતનું વહન કરે છે.
In simple words: શુદ્ધ પાણીમાં વિદ્યુત પસાર કરવા માટે જરૂરી આયનો હોતા નથી. વરસાદી પાણીમાં વાતાવરણમાંથી ભળેલા ઍસિડને કારણે કેટલાક આયનો હોય છે, જે તેને વિદ્યુતનું વહન કરવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: વિદ્યુત વહન માટે મુક્ત આયનોની હાજરી અનિવાર્ય છે. શુદ્ધ પાણીમાં આયનો હોતા નથી, જ્યારે અશુદ્ધિઓ, ખાસ કરીને ઍસિડિક, પાણીમાં આયનો બનાવે છે.

Question 8. શા માટે ઍસિડ પાણીની ગેરહાજરીમાં ઍસિડિક વર્તણૂક દર્શાવતા નથી?
Answer: પાણીની ગેરહાજરીમાં ઍસિડ \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયનો મુક્ત કરી શકતા નથી. ઍસિડિક વર્તણૂક માટે \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયનો જવાબદાર હોય છે. આથી, પાણીની ગેરહાજરીમાં ઍસિડ \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયનો મુક્ત કરી શકતા ન હોવાથી તે ઍસિડિક વર્તણૂક દર્શાવતા નથી.
In simple words: ઍસિડને તેની ઍસિડિક પ્રકૃતિ બતાવવા માટે પાણીની જરૂર પડે છે. પાણી વિના, ઍસિડ \( \text{H}^+ \) આયનો બનાવી શકતા નથી, જે ઍસિડિક ગુણધર્મો માટે જરૂરી છે.

Exam Tip: ઍસિડ્સ તેમના \( \text{H}^+ \) આયનોને કારણે ઍસિડિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે, અને આયનોનું વિભાજન પાણીની હાજરીમાં જ થાય છે. શુષ્ક ઍસિડમાં \( \text{H}^+ \) આયનો મુક્ત થતા નથી.

Question 9. પાંચ દ્રાવણો A, B, C, D અને મને સાર્વત્રિક સૂચક દ્વારા તપાસતાં તે અનુક્રમે 4, 1, 11, 7 અને 9 pH દર્શાવે છે, તો કયું દ્રાવણ ... (a) તટસ્થ હશે? (b) પ્રબળ બેઝિક હશે? (c)પ્રબળ ઍસિડિક હશે? (d) નિર્બળ ઍસિડિક હશે? (e) નિર્બળ બેઝિક હશે? pHનાં મૂલ્યોને હાઇડ્રોજન આયનની સાંદ્રતાના ચડતા ક્રમમાં દર્શાવો.
Answer:
(1)
(a) દ્રાવણ 'D' તટસ્થ હશે. તેની pH 7 છે.
(b) દ્રાવણ 'C' પ્રબળ બેઝિક હશે. તેની pH 11 (સૌથી વધુ) છે.
(c) દ્રાવણ 'B' પ્રબળ ઍસિડિક હશે. તેની pH 1 (સૌથી ઓછી) છે.
(d) દ્રાવણ “A' નિર્બળ ઍસિડિક હશે. તેની pH 4 છે.
(e) દ્રાવણ ‘E’ નિર્બળ બેઝિક હશે. તેની pH 9 છે.
(2) pHનાં મૂલ્યોને આધારે હાઇડ્રોજન આયનની સાંદ્રતાનો ચડતો ક્રમ નીચે પ્રમાણે છે:
pH : 11 < 9 < 7 < 4 < 1
\( \text{(Hydrogen ion concentration in M): } 10^{-11} < 10^{-9} < 10^{-7} < 10^{-4} < 10^{-1} \text{ ([H+] = } 10^{-\text{pH}}) \)
In simple words: pH 7 એટલે તટસ્થ. pH 11 એટલે ખૂબ જ બેઝિક. pH 1 એટલે ખૂબ જ ઍસિડિક. pH 4 એટલે થોડું ઍસિડિક. pH 9 એટલે થોડું બેઝિક. હાઇડ્રોજન આયનોની સાંદ્રતા pH ના વિપરીત હોય છે, એટલે કે જેમ pH ઓછો તેમ સાંદ્રતા વધુ.

Exam Tip: pH સ્કેલ સમજો: 7 તટસ્થ, 7 થી ઓછું ઍસિડિક, 7 થી વધુ બેઝિક. pH જેટલું ઓછું, તેટલું વધુ ઍસિડિક અને \( \text{H}^+ \) આયનોની સાંદ્રતા વધુ. pH જેટલું ઊંચું, તેટલું વધુ બેઝિક અને \( \text{H}^+ \) આયનોની સાંદ્રતા ઓછી.

Question 10. કસનળી A અને Bમાં સમાન લંબાઈની મૅગ્નેશિયમની પટ્ટીઓ લીધેલી છે. કસનળી Aમાં હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ HCI ઉમેરવામાં આવે છે અને કસનળી Bમાં ઍસિટિક ઍસિડ (CH3COOH) ઉમેરવામાં આવે છે. કઈ કસનળીમાં અતિ તીવ્ર H₂(g)ના ઊભરા મળે છે? શા માટે?
Answer: હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ (HCl) ઍસિટિક ઍસિડ (\( \text{CH}_3\text{COOH} \)) કરતાં વધુ મજબૂત ઍસિડ હોય છે. તેથી, પ્રક્રિયા દરમિયાન તેના \( \text{H}^+ \) અને \( \text{Cl}^- \) આયનોનું સંપૂર્ણ આયનીકરણ થાય છે, જેનાથી વધુ \( \text{H}^+ \) આયનો ઉત્પન્ન થાય છે. આથી, કસનળી Aમાં ખૂબ જ તીવ્ર \( \text{H}_2\text{(g)} \) ના પરપોટા જોવા મળશે.
In simple words: ટેસ્ટ ટ્યુબ Aમાં વધારે પરપોટા દેખાશે કારણ કે હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ એ ઍસિટિક ઍસિડ કરતા વધુ શક્તિશાળી છે. તે વધુ હાઇડ્રોજન આયનો મુક્ત કરે છે, જે મેગ્નેશિયમ સાથે ઝડપથી પ્રતિક્રિયા કરીને વધુ હાઇડ્રોજન વાયુ બનાવે છે.

Exam Tip: ઍસિડની પ્રબળતા સીધી રીતે \( \text{H}^+ \) આયનોના ઉત્પાદન અને ધાતુઓ સાથેની પ્રતિક્રિયાની તીવ્રતા સાથે સંબંધિત છે. પ્રબળ ઍસિડ વધુ ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપે છે અને વધુ વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે.

Question 11. તાજા દૂધની pH6 છે. જો તેનું દહીંમાં રૂપાંતર થાય, તો તેની pHના ફેરફાર વિશે તમે શું વિચારો છો? તમારો ઉત્તર સમજાવો.
Answer: જ્યારે દૂધનું દહીંમાં રૂપાંતર થાય છે, ત્યારે લેક્ટિક ઍસિડ બને છે. આના કારણે pH મૂલ્ય ઘટે છે અને દહીં સ્વાદમાં ખાટું લાગે છે.
In simple words: દૂધ જ્યારે દહીં બને છે, ત્યારે તેમાં લેક્ટિક ઍસિડ બને છે. આ ઍસિડ બનવાથી pH ઘટી જાય છે અને દહીં ખાટું લાગે છે.

Exam Tip: દહીં બનવું એ એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જેમાં લેક્ટોબેસિલી બેક્ટેરિયા દૂધમાં રહેલી લેક્ટોઝ શર્કરાને લેક્ટિક ઍસિડમાં ફેરવે છે. ઍસિડ વધવાથી pH ઘટે છે.

Question 12. એક દૂધવાળો તાજા દૂધમાં ખૂબ જ અલ્પ માત્રામાં બેકિંગ સોડા ઉમેરે છે. (a) તે તાજા દૂધની pHને 6થી થોડી બેઝિક તરફ શા માટે ફેરવે છે? (b) શા માટે આવું દૂધ દહીં બનવા માટે વધુ સમય લે છે?
Answer:
(a) તાજા દૂધમાં બેકિંગ સોડા ઉમેરવામાં આવે, તો pH મૂલ્ય 6થી વધે છે, કારણ કે બેકિંગ સોડા બેઝિક ગુણ ધરાવે છે.
(b) દૂધમાં અલ્પ માત્રામાં બેકિંગ સોડા (ખાવાનો સોડા) ઉમેરતાં દૂધ બેઝિક બને છે. તેથી દૂધમાં રહેલા લેક્ટિક ઍસિડનું તટસ્થીકરણ થાય છે અને તેથી દૂધ દહીંમાં રૂપાંતરિત થવા માટે વધુ સમય લે છે.
In simple words: (a) બેકિંગ સોડા દૂધમાં ભળવાથી તેની pH 6 થી વધીને થોડી આલ્કલાઇન બને છે, કારણ કે બેકિંગ સોડા એક બેઝ છે. (b) આ બેઝિક દૂધને દહીં બનવામાં વધુ સમય લાગે છે કારણ કે તેમાં રહેલો ઍસિડ (જે દહીં બનાવે છે) પહેલાં બેકિંગ સોડા દ્વારા બેઅસર થાય છે.

Exam Tip: બેકિંગ સોડા એ બેઝિક પદાર્થ છે. દૂધમાં ઉમેરવાથી pH વધે છે. દહીં બનાવતી પ્રક્રિયા ઍસિડિક વાતાવરણમાં સારી રીતે થાય છે, તેથી બેઝિક દૂધને દહીં બનવામાં વધુ સમય લાગે છે.

Question 13. પ્લાસ્ટર ઑફ પૅરિસને ભેજયુક્ત પાત્રમાં સંગૃહીત કરવું જોઈએ, કારણ સમજાવો.
Answer: પ્લાસ્ટર ઑફ પૅરિસને ભેજયુક્ત પાત્રમાં સંગ્રહિત કરવું જોઈએ, કારણ કે તે ભેજ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને સખત ઘન પદાર્થ જિપ્સમમાં ફેરવાય છે. પરિણામે, તે પ્લાસ્ટર ઑફ પૅરિસ તરીકેનો ગુણધર્મ ગુમાવે છે.
In simple words: પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસને ભેજવાળા કન્ટેનરમાં રાખવું જોઈએ. જો તે ભેજ સાથે ભળે, તો તે સખત જિપ્સમ બની જાય છે અને તેનું મૂળ સ્વરૂપ ગુમાવે છે.

Exam Tip: પ્લાસ્ટર ઑફ પૅરિસ (\( \text{CaSO}_4 \cdot \frac{1}{2}\text{H}_2\text{O} \)) પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને જિપ્સમ (\( \text{CaSO}_4 \cdot 2\text{H}_2\text{O} \)) બનાવે છે, જે એક સખત પદાર્થ છે. તેથી, તેને ભેજથી દૂર રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 14. તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા શું છે? બે ઉદાહરણ આપો.
Answer: જે પ્રક્રિયામાં ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે પ્રતિક્રિયા થઈને ક્ષાર અને પાણી બને છે, તે પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા કહે છે.
ઉદા. ત.,
(1) \( \text{NaOH} + \text{HCl} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O} \)
બેઇઝ ઍસિડ ક્ષાર પાણી
(2) \( 2\text{KOH} + \text{H}_2\text{SO}_4 \rightarrow \text{K}_2\text{SO}_4 + 2\text{H}_2\text{O} \)
બેઇઝ ઍસિડ ક્ષાર પાણી
ટૂંકમાં, તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયાને નીચે પ્રમાણે દર્શાવાય :
ઍસિડ + બેઇઝ – ક્ષાર + પાણી
In simple words: તટસ્થીકરણ એ એક એવી પ્રતિક્રિયા છે જ્યાં ઍસિડ અને બેઇઝ ભળીને મીઠું અને પાણી બનાવે છે.

Exam Tip: તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા એ ઍસિડ અને બેઇઝના ગુણધર્મોને રદ કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં ગરમી મુક્ત થાય છે અને તે ઉષ્માક્ષેપક પ્રતિક્રિયા છે.

Question 15. ધોવાનો સોડા અને બેકિંગ સોડાના બે મહત્ત્વના ઉપયોગો આપો.
Answer: ધોવાના સોડાના ઉપયોગો : (1) કાચ, સાબુ, કાપડ અને પેપર ઉદ્યોગમાં. (2) પાણીની સ્થાયી કઠિનતા દૂર કરવા માટે.
બેકિંગ સોડાના ઉપયોગો : (1) ઍન્ટાસિડ અને ચેપનાશક તરીકે. (2) સોડા-ઍસિડનો ઉપયોગ આગ બુઝાવવા માટે.
In simple words: ધોવાનો સોડા કાચ, સાબુ અને કાગળ બનાવવા માટે ઉપયોગી છે અને પાણીની કઠિનતા દૂર કરવા પણ કામ આવે છે. બેકિંગ સોડા પેટની ઍસિડિટી ઓછી કરવા અને આગ ઓલવવા માટે વપરાય છે.

Exam Tip: ધોવાનો સોડા (\( \text{Na}_2\text{CO}_3 \)) અને બેકિંગ સોડા (\( \text{NaHCO}_3 \)) એ બંને મહત્વપૂર્ણ સોડિયમ સંયોજનો છે જે રોજિંદા જીવનમાં વિવિધ ઉપયોગો ધરાવે છે.

GSEB Class 10 Science ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર Intext Questions and Answers

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં 18)

Question 1. તમને ત્રણ કસનળી આપવામાં આવેલ છે. તેમાંની એક નિયંદિત પાણી ધરાવે છે અને બાકીની બે અનુક્રમે ઍસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણ ધરાવે છે. જો તમને માત્ર લાલ લિટમસપેપર આપેલ હોય, તો તમે દરેક કસનળીમાં રહેલા ઘટકોની ઓળખ કેવી રીતે કરશો?
Answer: સૌપ્રથમ, ત્રણ કસનળીઓને A, B અને C તરીકે લેબલ કરો. હવે, કસનળી A, B અને C માં રાખેલા દ્રાવણમાંથી એક-એક ટીપું લાલ લિટમસ પેપર પર નાખો. જે કસનળીના દ્રાવણનું ટીપું લાલ લિટમસ પેપરને વાદળી રંગનું બનાવે છે, તે કસનળીમાં બેઝ હોવાનું કહી શકાય.
હવે, બાકી રહેલી બે કસનળીઓમાં ઍસિડ અથવા નિસ્યંદિત પાણી હશે. બાકી રહેલી કસનળીના દ્રાવણમાંથી એક-એક ટીપું લો અને તેમાં બેઝના દ્રાવણનું એક-એક ટીપું ઉમેરો. જે કસનળીના દ્રાવણનું ટીપું બેઝના દ્રાવણના ટીપા સાથે ભળીને રંગીન બને, તે ઍસિડ છે એમ કહી શકાય. અને જે મિશ્રિત ટીપાના રંગમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, તે નિસ્યંદિત પાણી છે એમ કહી શકાય. આ રીતે ત્રણેય કસનળીમાં રહેલાં ઘટકોની ઓળખ કરી શકાય છે.
In simple words: પહેલાં ત્રણેય ટેસ્ટ ટ્યુબને લાલ લિટમસ પેપરથી તપાસો. જે લાલ લિટમસને વાદળી કરે તે બેઝ છે. પછી, બાકીની બે ટેસ્ટ ટ્યુબમાં બેઝ ઉમેરો. જે રંગ બદલે તે ઍસિડ છે અને જે રંગ ન બદલે તે નિસ્યંદિત પાણી છે.

Exam Tip: લિટમસ પેપરની મદદથી ઍસિડ અને બેઇઝ ઓળખતી વખતે, રંગના ફેરફારને કાળજીપૂર્વક અવલોકન કરો. બેઝિક દ્રાવણ લાલ લિટમસને વાદળીમાં ફેરવે છે, જ્યારે ઍસિડિક દ્રાવણ વાદળી લિટમસને લાલમાં ફેરવે છે. નિસ્યંદિત પાણી લિટમસના રંગમાં કોઈ ફેરફાર કરતું નથી.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 22)

Question 1. શા માટે દહીં અને ખાટા પદાર્થોને પિત્તળ તેમજ તાંબાના વાસણોમાં ન રાખવા જોઈએ?
Answer: દહીં અને ખાટા પદાર્થોમાં ઍસિડ હોય છે, જે પિત્તળ તેમજ તાંબાના વાસણો સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને ઝેરી પદાર્થો બનાવે છે. તે માનવશરીર માટે નુકસાનકારક હોવાથી દહીં અને તેના જેવા બીજા ખાટા પદાર્થોને પિત્તળ કે તાંબાના વાસણમાં રાખવા ન જોઈએ.
In simple words: દહીં અને ખાટી વસ્તુઓમાં ઍસિડ હોય છે. આ ઍસિડ પિત્તળ અને તાંબાના વાસણો સાથે ભળીને ઝેરી રસાયણો બનાવે છે. આ રસાયણો આપણા શરીર માટે હાનિકારક હોય છે, તેથી આવા વાસણોમાં ખાટી વસ્તુઓ રાખવી ન જોઈએ.

Exam Tip: ધાતુઓ ઍસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને મીઠું અને હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે. ખોરાકમાં હાજર ઍસિડ્સ પણ ધાતુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને હાનિકારક સંયોજનો બનાવી શકે છે.

Question 2. ધાતુની ઍસિડ સાથેની પ્રક્રિયાથી કયો વાયુ મુક્ત થાય છે? ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવો. આ વાયુના હાજરીના કસોટા તમે કવા રતિ કરશો?
Answer: ધાતુની ઍસિડ સાથેની પ્રતિક્રિયાથી હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત થાય છે.
ઉદાહરણ: \( \text{Zn(s)} + 2\text{HCl(aq)} \rightarrow \text{ZnCl}_2\text{(aq)} + \text{H}_2\text{(g)} \)
હાઇડ્રોજન વાયુની હાજરીની કસોટી કરવા માટે, સળગતી દીવાસળી કે મીણબત્તીને જ્યાં હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત થાય છે, તે કસનળીના મુખ પાસે રાખતાં મુક્ત થતો હાઇડ્રોજન વાયુ ધડાકા સાથે સળગે છે.
In simple words: જ્યારે ધાતુ ઍસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે, ત્યારે હાઇડ્રોજન વાયુ નીકળે છે. આ વાયુને સળગતી દીવાસળી પાસે લાવવાથી પોપ અવાજ સાથે સળગે છે, જે હાઇડ્રોજનની હાજરી બતાવે છે.

Exam Tip: ધાતુઓ (જેમ કે ઝીંક) ઍસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને હાઇડ્રોજન ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે, જે 'પોપ' અવાજ સાથે સળગે છે. આ પરીક્ષણ હાઇડ્રોજન ગેસની હાજરીને ઓળખવા માટે પ્રમાણભૂત છે.

Question 3. ધાતુનું એક સંયોજન A મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ઊભરા ઉત્પન્ન કરે છે. ઉત્પન્ન થતો વાયુ સળગતી મીણબત્તીને ઓલવી નાખે છે. જો ઉત્પન્ન થતાં સંયોજનો પૈકી એક કૅલ્શિયમ ક્લોરાઇડ હોય, તો પ્રક્રિયા માટે સમતોલિત રાસાયણિક સમીકરણ લખો.
Answer: ધાતુનું સંયોજન A એ \( \text{CaCO}_3 \) છે.
ઉદ્ભવતો વાયુ એ \( \text{CO}_2 \) છે.
સમતોલિત રાસાયણિક સમીકરણ :
\( \text{CaCO}_3\text{(s)} + 2\text{HCl(aq)} \rightarrow \text{CaCl}_2\text{(aq)} + \text{CO}_2\text{(g)} + \text{H}_2\text{O(l)} \)
In simple words: ધાતુનું સંયોજન A કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ (\( \text{CaCO}_3 \)) છે. જ્યારે તે હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ સાથે ભળે છે, ત્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (\( \text{CO}_2 \)) ગેસ બહાર નીકળે છે. આ ગેસ આગને ઓલવી નાખે છે અને કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ બને છે.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ કાર્બોનેટ ઍસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે, ત્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. આ વાયુ આગને ઓલવી નાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 25)

Question 1. શા માટે HCI, HNO3 વગેરે જલીય દ્રાવણોમાં ઍસિડિક લક્ષણો ધરાવે છે, જ્યારે આલ્કોહોલ તેમજ લૂકોઝ જેવાં સંયોજનોનાં દ્રાવણો ઍસિડિક લક્ષણો ધરાવતા નથી?
Answer: \( \text{HCl} \), \( \text{HNO}_3 \) વગેરે જલીય દ્રાવણોમાં \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયન મુક્ત કરે છે. આથી તેઓનાં જલીય દ્રાવણો ઍસિડિક લક્ષણો ધરાવે છે. જ્યારે આલ્કોહોલ તેમજ ગ્લુકોઝ વગેરે જલીય દ્રાવણોમાં \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયન મુક્ત કરતા નથી. આથી તેઓનાં જલીય દ્રાવણો ઍસિડિક લક્ષણો ધરાવતાં નથી.
In simple words: \( \text{HCl} \) અને \( \text{HNO}_3 \) જેવા ઍસિડ પાણીમાં \( \text{H}^+ \) આયનો છોડે છે, તેથી તે ઍસિડિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે. આલ્કોહોલ અને ગ્લુકોઝ \( \text{H}^+ \) આયનો છોડતા નથી, તેથી તેઓ ઍસિડિક નથી.

Exam Tip: ઍસિડિક પ્રકૃતિ \( \text{H}^+ \) (અથવા હાઇડ્રોનિયમ \( \text{H}_3\text{O}^+ \)) આયનોની હાજરીને કારણે હોય છે. પાણીની હાજરીમાં આયનોનું વિભાજન થાય છે.

Question 2. શા માટે ઍસિડનું જલીય દ્રાવણ વિદ્યુતનું વહન કરે છે?
Answer: ઍસિડ જ્યારે પાણીમાં ઓગળીને દ્રાવણ બનાવે છે ત્યારે ઍસિડનું આયનીકરણ થાય છે. પરિણામે ઉદ્ભવતા આયનોની હાજરીને કારણે તેમાંથી વિદ્યુતનું વહન થાય છે.
In simple words: જ્યારે ઍસિડને પાણીમાં ભેળવવામાં આવે છે, ત્યારે તે આયનોમાં તૂટી જાય છે. આ મુક્ત થયેલા આયનો વિદ્યુતને દ્રાવણમાંથી પસાર થવા દે છે.

Exam Tip: વિદ્યુતનું વહન કરવા માટે મુક્ત ઇલેક્ટ્રોન અથવા મુક્ત આયનોની જરૂર પડે છે. ઍસિડિક દ્રાવણમાં, ઍસિડ આયનીકરણ દ્વારા આયનો ઉત્પન્ન કરે છે, જે વિદ્યુત વહનની સુવિધા આપે છે.

Question 3. શા માટે શુષ્ક HCI વાયુ ઍસિડિક વર્તણૂક દર્શાવતો નથી અને શુષ્ક લિટમસ પેપર પર કોઈ અસર કરતો નથી?
Answer: શુષ્ક \( \text{HCl} \) વાયુ \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયન ઉત્પન્ન કરી શકતો નથી. આથી તે ઍસિડિક લક્ષણો ધરાવતો નથી. આથી તે શુષ્ક લિટમસ પેપર પર કોઈ અસર કરતો નથી. આથી લિટમસ પેપરનો રંગ બદલાતો નથી.
In simple words: સૂકા \( \text{HCl} \) વાયુમાં પાણી હોતું નથી, તેથી તે \( \text{H}^+ \) આયનો છોડી શકતો નથી. આયનો વિના, તે ઍસિડિક ગુણધર્મો બતાવતો નથી અને સૂકા લિટમસ પેપરનો રંગ પણ બદલતો નથી.

Exam Tip: ઍસિડિક વર્તણૂક માટે પાણીની હાજરીમાં \( \text{H}^+ \) આયનોનું ઉત્પાદન જરૂરી છે. શુષ્ક વાયુ આયનીકરણ માટે પાણીનો અભાવ ધરાવે છે.

Question 4. ઍસિડને મંદ કરતી વખતે શા માટે ઍસિડને પાણીમાં ઉમેરવાની, નહિ કે પાણીને ઍસિડમાં ઉમેરવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે?
Answer: સાંદ્ર ઍસિડને મંદ કરતી વખતે જો ઍસિડમાં પાણી ઉમેરવામાં આવે, તો ઉત્પન્ન થતી ગરમી મિશ્રણને બહારની તરફ ઉછાળી શકે છે અને દાઝી શકાય છે. ઘણી વખત અતિશય સ્થાનિક ગરમીને કારણે કાચનું પાત્ર તૂટી પણ શકે છે. આથી ઍસિડને મંદ કરવા માટે ઍસિડને હંમેશાં પાણીમાં ખૂબ જ ધીમે ધીમે સતત હલાવતા રહીને ઉમેરવો જોઈએ. જેથી ઉત્પન્ન થતી ગરમી સમગ્ર પાણીમાં પ્રસરી જાય. પરિણામે કોઈ નુકસાન થતું નથી.
In simple words: ઍસિડને પાતળું કરતી વખતે, ઍસિડને પાણીમાં ધીમે ધીમે ઉમેરવું જોઈએ, પાણીને ઍસિડમાં નહીં. જો પાણીને ઍસિડમાં ઉમેરવામાં આવે, તો તે ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે જે ખૂબ જોખમી બની શકે છે, જેમ કે તે છૂટા પડી શકે છે અને બર્નનું કારણ બની શકે છે.

Exam Tip: ઍસિડ અને પાણીનું મિશ્રણ ખૂબ જ ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે. ઍસિડને પાણીમાં ધીમે ધીમે ઉમેરવાથી ઉત્પન્ન થતી ગરમી સુરક્ષિત રીતે વિખેરાઈ જાય છે. પાણીને ઍસિડમાં ઉમેરવાથી હિંસક પ્રતિક્રિયા થઈ શકે છે.

Question 5. જ્યારે ઍસિડના દ્રાવણને મંદ કરવામાં આવે ત્યારે ? હાઇડોનિયમ આયનો(\( \text{H}_3\text{O}^+ \))ની સાંદ્રતાને કેવી રીતે અસર થાય છે?
Answer: જ્યારે ઍસિડના દ્રાવણને મંદ કરવામાં આવે છે, ત્યારે એકમ કદ દીઠ હાઇડ્રોનિયમ આયનો(\( \text{H}_3\text{O}^+ \))ની સાંદ્રતામાં ઘટાડો થાય છે.
In simple words: જ્યારે તમે ઍસિડને પાણીમાં ભેળવીને પાતળો કરો છો, ત્યારે હાઇડ્રોનિયમ આયનોની સાંદ્રતા ઓછી થાય છે કારણ કે આયનો વધુ પાણીમાં ફેલાય છે.

Exam Tip: મંદનનો અર્થ દ્રાવણના કદમાં વધારો કરવો. જ્યારે દ્રાવણનું કદ વધે છે, ત્યારે દ્રાવ્ય (અહીં, \( \text{H}_3\text{O}^+ \) આયનો)ની સાંદ્રતા એકમ કદ દીઠ ઘટે છે.

Question 6. જ્યારે સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડના દ્રાવણમાં વધુ પ્રમાણમાં બેઇઝ ઓગાળવામાં આવે ત્યારે હાઇડ્રૉક્સાઇડ આયનો(NaOH)ની સાંદ્રતાને કેવી રીતે અસર થાય છે?
Answer: જ્યારે સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ(\( \text{NaOH} \))ના દ્રાવણમાં વધુ પ્રમાણમાં બેઇઝ ઓગાળવામાં આવે ત્યારે એકમ કદ દીઠ હાઇડ્રૉક્સાઇડ આયનો(\( \text{OH}^- \))ની સાંદ્રતામાં વધારો થાય છે.
In simple words: જો સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ દ્રાવણમાં વધુ બેઝ ઉમેરવામાં આવે, તો એકમ કદ દીઠ હાઇડ્રોક્સાઇડ આયનોની માત્રા વધે છે.

Exam Tip: બેઇઝ પાણીમાં ઓગળીને \( \text{OH}^- \) આયનો ઉત્પન્ન કરે છે. જેટલો વધુ બેઇઝ ઉમેરવામાં આવે, તેટલા વધુ \( \text{OH}^- \) આયનો એકમ કદ દીઠ ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી સાંદ્રતા વધે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 28)

Question 1. તમારી પાસે બે દ્રાવણો A અને B છે. દ્રાવણ Aની pH 6 અને દ્રાવણ Bની pH 8 છે. ક્યા દ્રાવણમાં હાઇડ્રોજન આયનની સાંદ્રતા વધારે છે? આ પૈકી કયું દ્રાવણ ઍસિડિક અને ક્યું બેઝિક છે?,
Answer: દ્રાવણ Aની pH 6 છે.
\( \implies \) તે ઍસિડિક છે. તેમાં હાઇડ્રોજન આયનની સાંદ્રતા (\( 10^{-7} \) કરતાં) વધુ હશે. (લગભગ \( 10^{-6} \text{ M} \) જેટલી)
દ્રાવણ Bની pH 8 છે.
\( \implies \) તે બેઝિક છે. તેમાં હાઇડ્રોજન આયનની સાંદ્રતા (\( 10^{-7} \) કરતાં) ઓછી હશે. (લગભગ \( 10^{-8} \text{ M} \) જેટલી)
In simple words: દ્રાવણ Aની pH 6 છે, જે 7 થી ઓછી હોવાથી તે ઍસિડિક છે. દ્રાવણ Bની pH 8 છે, જે 7 થી વધુ હોવાથી તે બેઝિક છે. ઍસિડિક દ્રાવણમાં હાઇડ્રોજન આયનોની સાંદ્રતા બેઝિક દ્રાવણ કરતાં વધારે હોય છે.

Exam Tip: pH સ્કેલ લઘુગણક પર આધારિત છે. \( \text{pH} = -\log[\text{H}^+] \). ઓછો pH એટલે વધુ \( \text{H}^+ \) આયનો. 7 થી નીચેનો pH ઍસિડિક, 7 થી ઉપરનો pH બેઝિક.

Question 2. H+(aq) આયનની સાંદ્રતાની દ્રાવણના સ્વભાવ પર શી અસર થાય છે?
Answer: જે દ્રાવણમાં \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયનની સાંદ્રતા વધુ હશે, તે દ્રાવણ ઍસિડિક સ્વભાવ ધરાવશે અને જે દ્રાવણમાં \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયનની સાંદ્રતા ઓછી હશે, તે દ્રાવણ બેઝિક સ્વભાવ ધરાવશે.
In simple words: દ્રાવણમાં હાઇડ્રોજન આયનોની માત્રા જેટલી વધારે હશે, તે દ્રાવણ તેટલું વધુ ઍસિડિક હશે. જો હાઇડ્રોજન આયનોની માત્રા ઓછી હોય, તો દ્રાવણ બેઝિક હશે.

Exam Tip: \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયનો એ ઍસિડિકતા માટે જવાબદાર છે. તેમની સાંદ્રતા pH મૂલ્ય નક્કી કરે છે, જે દ્રાવણના ઍસિડિક કે બેઝિક સ્વભાવને દર્શાવે છે.

Question 3. શું બેઝિક દ્રાવણો પણ H+(aq) આયનો ધરાવે છે? જો હા તો તેઓ શા માટે બેઝિક હોય છે?
Answer: હા, બેઝિક દ્રાવણો પણ \( \text{H}^+\text{(aq)} \) આયનો ધરાવે છે. પરંતુ બેઝિક દ્રાવણોમાં વધુ પ્રમાણમાં \( \text{OH}^-\text{(aq)} \) આયનો હોવાથી તેઓ સ્વભાવે બેઝિક હોય છે.
In simple words: હા, બેઝિક દ્રાવણોમાં પણ હાઇડ્રોજન આયનો હોય છે, પરંતુ તેમાં હાઇડ્રોક્સાઇડ આયનો (\( \text{OH}^- \))ની માત્રા ઘણી વધારે હોવાથી તે બેઝિક ગુણધર્મો બતાવે છે.

Exam Tip: પાણીના આયનીય ગુણાકાર (\( \text{K}_w = [\text{H}^+][\text{OH}^-] \)) મુજબ, પાણીમાં હંમેશા \( \text{H}^+ \) અને \( \text{OH}^- \) આયનો હોય છે. બેઝિક દ્રાવણમાં, \( [\text{OH}^-] > [\text{H}^+] \) હોય છે.

Question 4. તમારા મત મુજબ, ખેડૂત માટીની કઈ પરિસ્થિતિમાં તેના ખેતરની માટીમાં ક્વિકલાઇમ (કૅલ્શિયમ ઑક્સાઇડ) અથવા ફોડેલો ચૂનો (કેલ્શિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ) અથવા ચાક(કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ)નો ઉપયોગ કરશે?
Answer: ખેતરની માટીની pH જ્યારે 6.5થી ઓછી હોય ત્યારે તે ઍસિડિક ગુણધર્મ ધરાવે છે. આ ઍસિડિક માટીને તટસ્થ કરવા માટે ખેડૂત તેમાં બેઝિક પદાર્થો જેવા કે ક્વિકલાઇમ, ફોડેલો ચૂનો કે ચાક ઉમેરે છે.
In simple words: જ્યારે ખેતરની જમીન ખૂબ ઍસિડિક હોય (pH 6.5 કરતાં ઓછો), ત્યારે ખેડૂત તેને બેઅસર કરવા માટે ક્વિકલાઇમ, સ્લેક્ડ લાઇમ અથવા ચાક જેવા મૂળભૂત પદાર્થોનો ઉપયોગ કરશે.

Exam Tip: ખેતીમાં, માટીની pH ખેતરની ઉત્પાદકતા માટે નિર્ણાયક છે. ઍસિડિક માટીને તટસ્થ કરવા માટે બેઝિક પદાર્થો (ચૂનો) ઉમેરવામાં આવે છે, જ્યારે બેઝિક માટીને તટસ્થ કરવા માટે ઍસિડિક પદાર્થો ઉમેરવામાં આવે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં.33)

Question 1. CaOCI₂ સંયોજનનું સામાન્ય નામ શું છે?
Answer: \( \text{CaOCI}_2 \) સંયોજનનું સામાન્ય નામ બ્લીચિંગ પાઉડર છે.
In simple words: \( \text{CaOCI}_2 \) નું સામાન્ય નામ બ્લીચિંગ પાઉડર છે.

Exam Tip: બ્લીચિંગ પાઉડરનો ઉપયોગ પાણીને શુદ્ધ કરવા અને કપડાં બ્લીચ કરવા માટે થાય છે.

Question 2. એવા પદાર્થનું નામ આપો કે જેની ક્લોરિન સાથેની પ્રક્રિયાથી વિરંજન પાઉડર મળે છે.
Answer: સૂકા ફોડેલા ચૂનાની ક્લોરિન (\( \text{Cl}_2 \)) સાથેની પ્રક્રિયાથી બ્લીચિંગ પાઉડર બને છે.
\( \text{Ca(OH)}_2 + \text{Cl}_2 \rightarrow \text{CaOCl}_2 + \text{H}_2\text{O} \)
In simple words: સૂકા ફોડેલા ચૂનાને ક્લોરિન ગેસ સાથે પ્રતિક્રિયા આપવાથી બ્લીચિંગ પાઉડર મળે છે.

Exam Tip: બ્લીચિંગ પાઉડરના ઉત્પાદન માટેની આ પ્રક્રિયા રાસાયણિક ઉદ્યોગમાં મહત્વની છે. પ્રતિક્રિયા માટે સૂકા ફોડેલા ચૂનાનો ઉપયોગ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 3. સખત પાણીને નરમ બનાવવા માટે ઉપયોગી સોડિયમ સંયોજનનું નામ આપો.
Answer: સોડિયમ કાર્બોનેટ (\( \text{Na}_2\text{CO}_3 \)).
In simple words: સખત પાણીને નરમ બનાવવા માટે સોડિયમ કાર્બોનેટનો ઉપયોગ થાય છે.

Exam Tip: સોડિયમ કાર્બોનેટને વોશિંગ સોડા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તે પાણીની કઠિનતા દૂર કરવા માટે અસરકારક છે કારણ કે તે કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ આયનો સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને અદ્રાવ્ય કાર્બોનેટ બનાવે છે.

Question 4. સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટના દ્રાવણને ગરમ કરતાં – શું થશે? તેમાં થતી પ્રક્રિયા માટે સમીકરણ દર્શાવો.
Answer: સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટના દ્રાવણને ગરમ કરતાં સોડિયમ કાર્બોનેટ, પાણી અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ પ્રાપ્ત થાય છે.
\( 2\text{NaHCO}_3\text{(aq)} \xrightarrow{\text{heat}} \text{Na}_2\text{CO}_3\text{(s)} + \text{H}_2\text{O(g)} + \text{CO}_2\text{(g)} \)
In simple words: જ્યારે સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટના દ્રાવણને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે સોડિયમ કાર્બોનેટ, પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં તૂટી જાય છે.

Exam Tip: સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ (બેકિંગ સોડા) ગરમ કરવાથી વિઘટિત થાય છે. આ પ્રતિક્રિયા બેકિંગ ઉદ્યોગમાં મહત્વની છે કારણ કે ઉત્પન્ન થયેલો \( \text{CO}_2 \) કેક અને બ્રેડને ફૂલાવે છે.

Question 5. પ્લાસ્ટર ઑફ પૅરિસ અને પાણી વચ્ચે થતી પ્રક્રિયા દર્શાવતું સમીકરણ લખો.
Answer: \( \text{CaSO}_4 \cdot \frac{1}{2}\text{H}_2\text{O(s)} + 1\frac{1}{2}\text{H}_2\text{O(l)} \rightarrow \text{CaSO}_4 \cdot 2\text{H}_2\text{O(s)} \)
પ્લાસ્ટર ઑફ પૅરિસ જિપ્સમ (સખત પદાર્થ)
In simple words: પ્લાસ્ટર ઑફ પૅરિસ પાણી સાથે ભળીને સખત જિપ્સમ બનાવે છે.

Exam Tip: આ પ્રતિક્રિયા પ્લાસ્ટર ઑફ પૅરિસના સેટિંગ માટે જવાબદાર છે, જેનો ઉપયોગ તબીબી પ્લાસ્ટર, શિલ્પકૃતિઓ અને બાંધકામમાં થાય છે.

GSEB Class 10 Science ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 2.1 (પા.પુ. પાના નં 18)

Question 1. સૂચકનું કાર્ય જણાવો.
Answer: સૂચક ઍસિડ અને બેઇઝની હાજરીમાં રંગપરિવર્તન કરે છે.
In simple words: સૂચક એ એક રસાયણ છે જે ઍસિડ છે કે બેઇઝ તે બતાવવા માટે તેનો રંગ બદલે છે.

Exam Tip: સૂચકો રસાયણોની ઍસિડિક કે બેઝિક પ્રકૃતિને ઓળખવા માટે ઉપયોગી સાધનો છે, જે દ્રાવણના pH ફેરફાર પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે.

Question 2. ધ્રાણેન્દ્રિય સૂચક કોને કહે છે?
Answer: જે પદાર્થોની ઍસિડિક કે બેઝિક માધ્યમમાં વાસ બદલાય છે, તેવા પદાર્થોને ધ્રાણેન્દ્રિય સૂચક કહે છે.
In simple words: ધ્રાણેન્દ્રિય સૂચક એવા પદાર્થો છે જેમની ગંધ ઍસિડિક અથવા બેઝિક દ્રાવણોમાં બદલાય છે.

Exam Tip: ધ્રાણેન્દ્રિય સૂચકો ખાસ કરીને દૃષ્ટિહીન વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપયોગી છે કારણ કે તેઓ ગંધના આધારે ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે ભેદ પાડી શકે છે.

Question 3. CH3COOH અને NH₂OH કેવા પદાર્થ છે?
Answer: \( \text{CH}_3\text{COOH} \) એ નિર્બળ ઍસિડ છે, જ્યારે \( \text{NH}_4\text{OH} \) એ નિર્બળ બેઇઝ છે.
In simple words: \( \text{CH}_3\text{COOH} \) (એસિટિક ઍસિડ) એક નબળો ઍસિડ છે અને \( \text{NH}_4\text{OH} \) (એમોનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) એક નબળો બેઝ છે.

Exam Tip: નિર્બળ ઍસિડ અને નિર્બળ બેઇઝ પાણીમાં સંપૂર્ણપણે આયનીકરણ પામતા નથી, જ્યારે પ્રબળ ઍસિડ અને બેઇઝ સંપૂર્ણપણે આયનીકરણ પામે છે.

પ્રવૃત્તિ 2.2 (પા.પુ. પાના નં 18)

Question 1. વેનિલા અર્ક, ડુંગળી અને લવિંગના તેલ પૈકી કોનો ધ્રાણેન્દ્રિય સૂચક તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય?
Answer: વેનિલા અર્ક, ડુંગળી અને લવિંગનું તેલ એ ત્રણેયનો ઉપયોગ ધ્રાણેન્દ્રિય સૂચક તરીકે કરી શકાય.
In simple words: વેનિલા એક્સટ્રેક્ટ, ડુંગળી અને લવિંગનું તેલ - આ બધાનો ઉપયોગ ગંધ દ્વારા ઍસિડ અને બેઇઝને ઓળખવા માટે થાય છે.

Exam Tip: ધ્રાણેન્દ્રિય સૂચકો એવા પદાર્થો છે જે ઍસિડિક અથવા બેઝિક દ્રાવણોમાં તેમની ગંધ બદલે છે, જેનો ઉપયોગ ઍસિડ-બેઇઝ પરીક્ષણ માટે થાય છે.

Question 2. વેનિલા અર્ક, ડુંગળી અને લવિંગના તેલને મંદ HCI અને મંદ NaOH સાથે મિશ્ર કરતાં વાસમાં કોઈ ફેરફાર જણાશે?
Answer: વેનિલા અર્ક, ડુંગળી અને લવિંગના તેલની વાસ મંદ \( \text{HCl} \) ઉમેરતાં દૂર થતી નથી, પરંતુ મંદ \( \text{NaOH} \) ઉમેરતાં ત્રણેયની વાસ દૂર થાય છે.
In simple words: વેનિલા, ડુંગળી અને લવિંગના તેલની ગંધ પાતળા હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ સાથે ભળવાથી બદલાતી નથી, પરંતુ પાતળા સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ સાથે ભળવાથી તે ગંધ ગુમાવી દે છે.

Exam Tip: ધ્રાણેન્દ્રિય સૂચકો ઍસિડ અને બેઇઝ પ્રત્યે અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે. તેમની ગંધ બેઝિક દ્રાવણોમાં બદલાય છે જ્યારે ઍસિડિક દ્રાવણોમાં તે યથાવત રહે છે.

પ્રવૃત્તિ 2.3 (પા.પુ. પાના નં. 19)

Question 1. દાણાદાર ઝિકની સપાટી પર શું દેખાય છે?
Answer: દાણાદાર ઝિકની સપાટી પર હાઇડ્રોજન વાયુના પરપોટા દેખાય છે.
In simple words: ઝીંકના ટુકડા પર નાના હાઇડ્રોજન વાયુના પરપોટા દેખાય છે.

Exam Tip: જ્યારે ધાતુ ઍસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે, ત્યારે હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે, જે પરપોટાના રૂપમાં જોવા મળે છે.

Question 2. સાબુના દ્રાવણમાં પરપોટા શા માટે બને છે?
Answer: દાણાદાર ઝિંકના ટુકડા \( \text{H}_2\text{SO}_4 \) સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે, જેને સાબુના દ્રાવણમાંથી પસાર કરતાં પરપોટા બને છે.
In simple words: ઝીંક અને સલ્ફ્યુરિક ઍસિડની પ્રતિક્રિયાથી હાઇડ્રોજન વાયુ બને છે. જ્યારે આ વાયુ સાબુના પાણીમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તે પરપોટા બનાવે છે.

Exam Tip: હાઇડ્રોજન વાયુ (જે ઍસિડ અને ધાતુની પ્રતિક્રિયાથી ઉત્પન્ન થાય છે) સાબુના દ્રાવણમાંથી પસાર થાય ત્યારે પરપોટા બનાવે છે, જે વાયુની હાજરીનો સંકેત આપે છે.

Question 3. સળગતી મીણબત્તીને H₂ વાયુની નજીક લઈ જતાં શું થાય છે?
Answer: સળગતી મીણબત્તીને \( \text{H}_2 \) વાયુની નજીક લઈ જતાં \( \text{H}_2 \) વાયુ ધડાકા સાથે સળગી ઊઠે છે.
In simple words: જ્યારે સળગતી મીણબત્તીને હાઇડ્રોજન વાયુની નજીક લાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે પોપ અવાજ સાથે સળગે છે.

Exam Tip: હાઇડ્રોજન વાયુ જ્વલનશીલ છે અને ઓક્સિજનની હાજરીમાં સળગે ત્યારે 'પોપ' અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે. આ હાઇડ્રોજન વાયુ માટેનો લાક્ષણિક પરીક્ષણ છે.

Question 4. શું ઝિંક ધાતુ મંદ HCI, મંદ HNO3 અને CH3COOH સાથે H₂ વાયુ મુક્ત કરશે? પ્રક્રિયા સમીકરણથી દર્શાવો.
Answer:
\( \text{Zn(s)} + 2\text{HCl(aq)} \text{ (dil.)} \rightarrow \text{ZnCl}_2\text{(aq)} + \text{H}_2\text{(g)}\uparrow \)
હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત થાય છે.
\( \text{Zn(s)} + \text{HNO}_3\text{(aq)} \text{ (dil.)} \rightarrow \text{H}_2\text{(g)} \) મુક્ત થતો નથી.
\( \text{Zn(s)} + \text{CH}_3\text{COOH(aq)} \text{ (dil.)} \rightarrow \text{H}_2\text{(g)} \) મુક્ત થતો નથી.
In simple words: ઝીંક ધાતુ પાતળા હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ સાથે હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરશે. પરંતુ, તે પાતળા નાઈટ્રિક ઍસિડ અને પાતળા એસિટિક ઍસિડ સાથે હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરશે નહીં, કારણ કે આ ઍસિડ નબળા ઓક્સિડાઇઝિંગ એજન્ટ છે અથવા ઓછી પ્રતિક્રિયાત્મકતા ધરાવે છે.

Exam Tip: ઝીંક જેવી પ્રતિક્રિયાત્મક ધાતુઓ સામાન્ય રીતે પાતળા ઍસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને \( \text{H}_2 \) વાયુ મુક્ત કરે છે. જોકે, \( \text{HNO}_3 \) જેવા ઍસિડ ઓક્સિડાઇઝિંગ એજન્ટ હોવાથી \( \text{H}_2 \) ને બદલે પાણી ઉત્પન્ન કરી શકે છે.

Question 5. ઝિકના ટુકડાની મંદ H₂SO4 સાથેની પ્રક્રિયાનું સમતોલિત સમીકરણ લખો.
Answer: \( \text{Zn(s)} + \text{H}_2\text{SO}_4\text{(aq) (dil.)} \rightarrow \text{ZnSO}_4\text{(aq)} + \text{H}_2\text{(g)} \)
In simple words: ઝીંક ધાતુ અને પાતળા સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ ભળીને ઝીંક સલ્ફેટ અને હાઇડ્રોજન વાયુ બનાવે છે.

Exam Tip: ધાતુ અને ઍસિડ વચ્ચેની આ પ્રતિક્રિયા વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયાનું ઉદાહરણ છે, જ્યાં ધાતુ હાઇડ્રોજનને ઍસિડમાંથી વિસ્થાપિત કરે છે.

પ્રવૃત્તિ 2.4 (પા.પુ. પાના નં. 20)

Question 1. ઝિકના ટુકડાની સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ સાથેની પ્રક્રિયાથી કયો વાયુ નીકળે છે?
Answer: ઝીંકના ટુકડાની સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ સાથેની પ્રક્રિયાથી હાઇડ્રોજન વાયુ નીકળે છે.
In simple words: જ્યારે ઝીંક સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે, ત્યારે હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.

Exam Tip: કેટલીક ધાતુઓ ઍસિડ અને બેઇઝ બંને સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે. ઝીંક એક ઉદાહરણ છે જે સોડિયમ ઝીંકેટ અને હાઇડ્રોજન વાયુ બનાવવા માટે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

Question 2. સોડિયમ ઝિકેટનું અણુસૂત્ર લખો.
Answer: સોડિયમ ઝિંકેટનું સૂત્ર \( Na_2ZnO_2 \) છે.
In simple words: સોડિયમ ઝિંકેટનું રાસાયણિક સૂત્ર \( Na_2ZnO_2 \) હોય છે.

Exam Tip: Always remember the chemical formula for common compounds like sodium zincate for quick recall in exams.

Question 3. ઝિંક અને સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ વચ્ચે થતી પ્રક્રિયાનું સમતોલિત સમીકરણ લખો.
Answer: ઝિંક અને સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ વચ્ચે થતી પ્રક્રિયાનું સમતોલિત સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
\( Zn(s) + 2NaOH(aq) \rightarrow Na_2ZnO_2(aq) + H_2(g) \)
In simple words: જ્યારે ઝિંક ધાતુ સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ સાથે ભળીને પ્રતિક્રિયા કરે છે, ત્યારે સોડિયમ ઝિંકેટ અને હાઇડ્રોજન વાયુ બને છે.

Exam Tip: Ensure that the number of atoms for each element is equal on both sides of the reaction equation to make it balanced.

Activity 2.5 (Textbook Page No. 20)

Aim: To study the reaction between sodium carbonate and sodium bicarbonate with dilute HCl.

Activity:

• Take one test tube.
• Add approximately 0.5 g of sodium carbonate \( (Na_2CO_3) \) or approximately 0.5 g of sodium bicarbonate \( (NaHCO_3) \) to the test tube.
• Add approximately 2 mL of dilute HCl to it.
• What did you observe?
• Pass the \( CO_2 \) gas produced, as per Figure 2.2, through calcium hydroxide solution and record your observations.

[Figure 2.2: Passing Carbon Dioxide Gas Through Calcium Hydroxide Solution]

Based on your observations from the above activity, answer the following questions:

Question 1. સોડિયમ કાર્બોનેટ અથવા સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ મંદ-HCI સાથે કયો વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે?
Answer: સોડિયમ કાર્બોનેટ અથવા સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ, જ્યારે મંદ-HCI સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે, ત્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
In simple words: સોડિયમ કાર્બોનેટ કે સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટને હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ સાથે ભેળવતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ગેસ બને છે.

Exam Tip: Remember that carbonates and bicarbonates generally react with acids to produce carbon dioxide gas.

Question 2. ઉપરોક્ત સમીકરણ લખો.
Answer: સોડિયમ કાર્બોનેટ અથવા સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટની મંદ-HCI સાથેની પ્રક્રિયાનું સામાન્ય સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
ધાતુ કાર્બોનેટ અથવા ધાતુ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ + ઍસિડ → ક્ષાર + કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ + પાણી
In simple words: મેટલ કાર્બોનેટ કે બાયકાર્બોનેટ જ્યારે ઍસિડ સાથે ભળે છે, ત્યારે સોલ્ટ, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણી બને છે.

Exam Tip: This is a general reaction pattern; make sure to write the specific balanced equation when given particular reactants.

Question 3. \( Cu(OH)_2 \) નું જાણીતું નામ જણાવો.
Answer: \( Cu(OH)_2 \) નું જાણીતું નામ ચૂનાનું પાણી અથવા લાઇમ વૉટર છે.
In simple words: \( Cu(OH)_2 \) ને ચૂનાનું પાણી કે લાઇમ વૉટર કહેવાય છે.

Exam Tip: Be familiar with both the chemical formula and common names of compounds to avoid confusion.

Question 4. \( Ca(HCO_3)_2 \) ની પાણીમાં દ્રાવ્યતા કેવી છે?
Answer: \( Ca(HCO_3)_2 \) ની પાણીમાં દ્રાવ્યતા ખૂબ જ સારી છે, જેનો અર્થ છે કે તે પાણીમાં સંપૂર્ણપણે ઓગળી જાય છે.
In simple words: \( Ca(HCO_3)_2 \) પાણીમાં સારી રીતે ભળી જાય છે.

Exam Tip: Bicarbonates of alkaline earth metals are generally soluble in water, which is a key characteristic to remember.

Question 5. ચૂનાના પાણીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ પસાર કરતાં શું મને?
Answer: ચૂનાના પાણીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ પસાર કરતાં કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટના સફેદ અવક્ષેપ મળે છે.
\( Ca(OH)_2(aq) + CO_2(g) \rightarrow CaCO_3(s) + H_2O(l) \)
In simple words: જ્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ચૂનાના પાણીમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે સફેદ કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ બને છે.

Exam Tip: The formation of a white precipitate of calcium carbonate is a common test for the presence of carbon dioxide gas.

Activity 2.6 (Textbook Page No. 21)

Aim: To identify the reaction between acid and base.

Activity:

• Take approximately 2 mL of dilute NaOH solution in a test tube. Add two drops of phenolphthalein. Note the color change.
• Now, add one drop of dilute HCl at a time to this solution. Does the reaction mixture show any color change?
• Why does the color of phenolphthalein change when acid is added?
• Now, add drops of NaOH to this mixture. Does the pink color of phenolphthalein reappear?

Based on your observations from the above activity, answer the following questions:

Question 1. NaOHનું દ્રાવણ ફિનોલ્ફથેલિન સૂચક સાથે કેવો રંગ આપશે?
Answer: NaOHનું દ્રાવણ ફિનોલ્ફથેલિન સૂચક સાથે ગુલાબી રંગ આપે છે.
In simple words: NaOH સોલ્યુશન પિંક રંગ આપશે જ્યારે તેમાં ફિનોલ્ફથેલિન ઉમેરાય.

Exam Tip: Remember that phenolphthalein is an indicator that turns pink in basic solutions and remains colorless in acidic or neutral solutions.

Question 2. NaOH અને ફિનોલ્ફથેલિન સૂચકના દ્રાવણમાં મંદ HCIનાં બે ટીપાં નાખતાં શું થશે?
Answer: NaOH અને ફિનોલ્ફથેલિન સૂચકના દ્રાવણમાં મંદ HCIનાં ટીપાં ઉમેરવાથી ગુલાબી રંગ દૂર થઈ જાય છે.
In simple words: જો તમે NaOH અને ફિનોલ્ફથેલિન મિશ્રણમાં HCI ઉમેરો છો, તો ગુલાબી રંગ જતો રહેશે.

Exam Tip: This color change indicates that the basic solution is being neutralized by the added acid, making it less basic or acidic.

Question 3. ઍસિડમાં બેઇઝ ઉમેરતાં થતી પ્રક્રિયાનું માત્ર નામ લખો.
Answer: ઍસિડમાં બેઇઝ ઉમેરતાં થતી પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા કહે છે.
In simple words: ઍસિડ અને બેઇઝ જ્યારે ભળે છે, ત્યારે તેને તટસ્થીકરણ કહેવાય.

Exam Tip: Neutralization reaction is a fundamental concept in acid-base chemistry, always remember its name and basic principle.

Question 4. તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા દર્શાવતું સમીકરણ લખો.
Answer: તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા દર્શાવતું સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
\( NaOH(aq) + HCl(aq) \rightarrow NaCl(aq) + H_2O(l) \)
In simple words: સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ભળીને સોડિયમ ક્લોરાઇડ અને પાણી બનાવે છે.

Exam Tip: A neutralization reaction always produces a salt and water, which is a key characteristic to remember.

Activity 2.7 (Textbook Page No. 21)

Aim: To study the reaction of metal oxides with acids.

Activity:

• Take a small amount of copper oxide powder in a beaker.
• Slowly add dilute hydrochloric acid while continuously stirring the solution.
• Note the color of the solution.
• What happens to copper oxide?

Based on your observations from the above activity, answer the following questions:

Question 1. કૉપર ઑક્સાઇડ \( (CuO) \) ના ભૂકાનો રંગ લખો.
Answer: કૉપર ઑક્સાઇડ \( (CuO) \) નો ભૂકો કાળા રંગનો હોય છે.
In simple words: કૉપર ઑક્સાઇડનો પાઉડર કાળા કલરનો હોય છે.

Exam Tip: Knowing the colors of common chemical compounds can help in identifying substances during experiments.

Question 2. કૉપર ઑક્સાઇડમાં મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ઉમેરતાં દ્રાવણનો રંગ કેવો થાય છે?
Answer: કૉપર ઑક્સાઇડમાં મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ઉમેરતાં દ્રાવણનો રંગ વાદળી-લીલો થાય છે.
In simple words: જ્યારે તમે કૉપર ઑક્સાઇડમાં હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ઉમેરો છો, ત્યારે સોલ્યુશન વાદળી-લીલા રંગનું બની જાય છે.

Exam Tip: The formation of a blue-green color is characteristic of copper(II) ions in solution, which are formed when copper oxide reacts with acid.

Question 3. દ્રાવણનો રંગ વાદળી-લીલો થવાનું કારણ જણાવો.
Answer: દ્રાવણનો રંગ વાદળી-લીલો થવાનું કારણ તેમાં ઉત્પન્ન થતો કૉપર (II) ક્લોરાઇડ \( (CuCl_2) \) છે.
In simple words: દ્રાવણનો વાદળી-લીલો રંગ કૉપર (II) ક્લોરાઇડ બનવાને કારણે થાય છે.

Exam Tip: Understanding the products of a reaction helps explain observed changes, such as color changes in this case.

Question 4. કૉપર (II) ક્લોરાઇડનું અણુસૂત્ર લખો.
Answer: કૉપર (II) ક્લોરાઇડનું અણુસૂત્ર \( CuCl_2 \) છે.
In simple words: કૉપર (II) ક્લોરાઇડનું સૂત્ર \( CuCl_2 \) છે.

Exam Tip: Be able to write the correct chemical formulas for compounds, particularly those commonly encountered in experiments.

Question 5. ધાતુ ઑક્સાઇડ અને મંદ ઍસિડ વચ્ચે થતી પ્રક્રિયાનું સામાન્ય સમીકરણ લખો.
Answer: ધાતુ ઑક્સાઇડ અને મંદ ઍસિડ વચ્ચે થતી પ્રક્રિયાનું સામાન્ય સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
ધાતુ ઑક્સાઇડ + ઍસિડ → ક્ષાર + પાણી
In simple words: મેટલ ઑક્સાઇડ અને ઍસિડ ભેગા થઈ સોલ્ટ અને પાણી બનાવે છે.

Exam Tip: This general reaction shows that metal oxides act as bases when reacting with acids, forming salt and water.

Activity 2.8 [Textbook Page No. 22].

Aim: To study the conduction of electricity in aqueous solutions of acids and bases.

Activity:

Set up the apparatus as shown in Figure 2.3.

[Figure 2.3: Acid solution in water conducts electricity]

When different solutions are poured into the beaker as shown in the given figure, the following observations are made:

Based on your observations from the above activity, answer the following questions:

Question 1. બલ્બનું પ્રકાશિત થવું એ શું સૂચવે છે?
Answer: બલ્બનું પ્રકાશિત થવું એ સંકેત આપે છે કે દ્રાવણમાંથી વિદ્યુત પ્રવાહ વહી રહ્યો છે.
In simple words: જો બલ્બ પ્રકાશિત થાય, તો તેનો અર્થ છે કે ઇલેક્ટ્રિક કરંટ સોલ્યુશનમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે.

Exam Tip: The glowing of the bulb indicates the presence of free ions in the solution, allowing it to conduct electricity.

Question 2. દ્રાવણમાં વિદ્યુતનું વહન કોના દ્વારા થાય છે?
Answer: દ્રાવણમાં વિદ્યુતનું વહન આયનો દ્વારા થાય છે.
In simple words: સોલ્યુશનમાં કરંટ આયનો દ્વારા જાય છે.

Exam Tip: Remember that for a solution to conduct electricity, it must contain mobile charge carriers, which are ions in this case.

Question 3. ઍસિડિક અને બેઝિક ગુણધર્મો માટે જવાબદાર આયન લખો.
Answer: ઍસિડિક ગુણધર્મો માટે \( H^+(aq) \) આયન અને બેઝિક ગુણધર્મો માટે \( OH^-(aq) \) આયન જવાબદાર છે.
In simple words: ઍસિડિક ગુણધર્મો \( H^+(aq) \) આયનને કારણે અને બેઝિક ગુણધર્મો \( OH^-(aq) \) આયનને કારણે હોય છે.

Exam Tip: This is the fundamental definition of acids and bases according to the Arrhenius theory; understanding this is crucial for acid-base chemistry.

Activity 2.9 (Textbook Page No. 23)

Aim: To demonstrate that dry HCl is not acidic, but its aqueous solution is acidic.

Activity:

• Take about 1g of solid NaCl in a clean and dry test tube and set up the apparatus as shown in Figure 2.4.
• Add some concentrated \( H_2SO_4 \) to the test tube.
• What do you observe? Is gas coming out of the delivery tube?
• Test the evolved gas successively with dry and wet blue litmus paper.
• In which case does the litmus paper change color?
• Based on this activity, what do you infer about the acidic nature of (I) dry HCl gas and (II) HCl solution?

[Figure 2.4: Production of HCl gas]

Based on your observations from the above activity, answer the following questions:

Question 1. પાણીની ગેરહાજરીમાં HCIના અણુઓમાંથી \( H^+ \) આયનનું અલગીકરણ થશે?
Answer: પાણીની ગેરહાજરીમાં HCIના અણુઓમાંથી \( H^+ \) આયનનું અલગીકરણ થશે નહીં.
In simple words: પાણી ન હોય ત્યારે HCIના અણુઓમાંથી \( H^+ \) આયન અલગ નહીં થાય.

Exam Tip: Acids only dissociate to produce \( H^+ \) ions in the presence of water; without water, they do not exhibit acidic properties.

Question 2. હાઇડ્રોજન આયનોને હંમેશાં શેના વડે દર્શાવાય છે?
Answer: હાઇડ્રોજન આયનોને હંમેશાં \( H^+(aq) \) અથવા હાઇડ્રોનિયમ આયન \( (H_3O^+(aq)) \) વડે દર્શાવાય છે.
In simple words: હાઇડ્રોજન આયનોને \( H^+(aq) \) અથવા \( H_3O^+(aq) \) તરીકે દર્શાવી શકાય છે.

Exam Tip: Both notations are acceptable; \( H_3O^+ \) is generally preferred as it represents the hydrated form of the proton in water.

Question 3. બેઝિક ગુણધર્મ દર્શાવવા માટે કયો આયન જવાબદાર છે?
Answer: બેઝિક ગુણધર્મ દર્શાવવા માટે \( OH^- \) આયન જવાબદાર છે.
In simple words: બેઝિક ગુણધર્મો માટે \( OH^- \) આયન મુખ્ય છે.

Exam Tip: Understanding the specific ions responsible for acidic and basic properties is crucial for identifying and classifying substances.

Question 4. આલ્કલી બેઇઝની પાણીમાં દ્રાવ્યતા જણાવો.
Answer: આલ્કલી બેઇઝ પાણીમાં દ્રાવ્ય (ઓગળે) હોય છે.
In simple words: આલ્કલી બેઇઝ પાણીમાં સરળતાથી ઓગળી જાય છે.

Exam Tip: The solubility of alkali bases in water is a key characteristic that distinguishes them from other bases.

Question 5. બેઇઝનાં બે ઉદાહરણ આપો.
Answer: બેઇઝનાં બે ઉદાહરણ NaOH અને KOH છે.
In simple words: NaOH અને KOH બેઇઝના ઉદાહરણો છે.

Exam Tip: Always remember common examples of acids and bases to better understand their properties and reactions.

Question 6. બેઇઝના ગુણધર્મ લખો.
Answer: બેઇઝના ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:
તેઓ સ્પર્શે સાબુ જેવા ચીકણા હોય છે, સ્વાદે કડવા હોય છે અને ક્ષારીય (ખવાઈ જાય તેવા) હોય છે.
In simple words: બેઇઝ સ્પર્શમાં ચીકણા, સ્વાદમાં કડવા અને પ્રકૃતિમાં ક્ષારીય હોય છે.

Exam Tip: Knowing the physical and chemical properties of bases helps in their identification and safe handling.

Question 7. તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા માટે સામાન્ય સમીકરણ લખો.
Answer: તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા માટે સામાન્ય સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
ઍસિડ + બેઇઝ → ક્ષાર + પાણી
\( HX + MOH \rightarrow MX + H_2O \)
In simple words: ઍસિડ અને બેઇઝ ભેગા થઈને સોલ્ટ અને પાણી બનાવે છે.

Exam Tip: The general equation for neutralization is fundamental; ensure you understand that it always produces a salt and water.

Activity 2.10 (Textbook Page No. 24)

Aim: To mix water with an acid or base.

Activity:

• Take 10 mL of water in a beaker.
• Add a few drops of concentrated \( H_2SO_4 \) to it and swirl the beaker gently.
• Touch the bottom of the beaker.
• Is there any change in temperature?
• Is it an exothermic or endothermic reaction (process)?
• Repeat the above activity with small pellets of NaOH instead of \( H_2SO_4 \).

Based on your observations from the above activity, answer the following questions:

Question 1. ઍસિડ અને બેઇઝની પાણીમાં ઓગળવાની પ્રક્રિયા કઈ છે?
Answer: ઍસિડ અને બેઇઝની પાણીમાં ઓગળવાની પ્રક્રિયા ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે.
In simple words: ઍસિડ અને બેઇઝ જ્યારે પાણીમાં ભળે છે, ત્યારે તે ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે.

Exam Tip: Diluting acids or bases is an exothermic process, meaning it releases heat; always add acid/base to water slowly, not the other way around.

Question 2. ઍસિડ અથવા બેઇઝને પાણી સાથે મિશ્ર કરતાં તેમના દ્રાવણની સાંદ્રતામાં શો ફેર પડે છે?
Answer: ઍસિડ અથવા બેઇઝને પાણી સાથે મિશ્ર કરતાં તેમના દ્રાવણની સાંદ્રતામાં ઘટાડો થાય છે.
In simple words: પાણી ઉમેરવાથી ઍસિડ કે બેઇઝનું દ્રાવણ પાતળું બને છે.

Exam Tip: Dilution reduces the concentration of \( H^+ \) or \( OH^- \) ions per unit volume, which is why it's a safer process.

Activity 2.11 (Textbook Page No. 26)

Aim: To test the pH values of given solutions.

Activity:

Record the color of pH paper, approximate pH value, and nature of the substance for the solutions given in Table 2.2.

[Figure 2.7: pH of some common substances shown on pH paper (colors are approximate guidance only)]

Activity 2.12 (Textbook Page No. 27)

Aim: To measure the pH of soil.

Activity:

• Take 2 g of soil in a test tube and add approximately 5 ml of water to it.
• Shake the test tube well and filter the contents to collect the filtrate in a test tube.
• Test the pH of this filtrate using universal indicator paper.

Based on your observations from the above activity, answer the following questions:

Question 1. કસનળીમાં રહેલ ગાળણ એ લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું કરે છે, તો તમે લીધેલ માટીનો નમૂનો કયો ગુણ ધરાવશે?
Answer: જો કસનળીમાં રહેલું ગાળણ લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું કરે, તો તમે લીધેલ માટીનો નમૂનો બેઝિક ગુણ ધરાવતો હશે.
In simple words: જો ફિલ્ટરેટ લાલ લિટમસને વાદળી કરે, તો માટીનો નમૂનો બેઝિક ગુણધર્મ ધરાવે છે.

Exam Tip: Remember that bases turn red litmus blue, while acids turn blue litmus red. This is a fundamental test for identifying acidic or basic nature.

Question 2. જે માટી માટે pHનું મૂલ્ય 5.6થી ઓછું હશે તે માટી કેવો ગુણ ધરાવશે?
Answer: જે માટી માટે pHનું મૂલ્ય 5.6થી ઓછું હશે તે માટી ઍસિડિક ગુણ ધરાવશે.
In simple words: જો માટીની pH 5.6 થી ઓછી હોય, તો તે માટી ઍસિડિક કહેવાશે.

Exam Tip: A pH value below 7 indicates acidity, and lower numbers mean stronger acidity. For soil, a pH below 5.6 is considered acidic.

Question 3. ઍસિડિક જમીન અને બેઝિક જમીનને તટસ્થ કરવા શું કરશો?
Answer: ઍસિડિક જમીનને તટસ્થ કરવા માટે લાઇમ જેવા બેઇઝ (દા.ત., ક્વિકલાઇમ, ફોડેલો ચૂનો, કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ) ઉમેરવામાં આવે છે અને બેઝિક જમીનને તટસ્થ કરવા માટે જીપ્સમ જેવા ઍસિડ ઉમેરવામાં આવે છે.
In simple words: ઍસિડિક જમીનને તટસ્થ કરવા માટે લાઇમ જેવા બેઇઝ ઉમેરવામાં આવે છે, જ્યારે બેઝિક જમીનને તટસ્થ કરવા માટે જીપ્સમ જેવા ઍસિડ ઉમેરાય છે.

Exam Tip: Soil pH management is crucial for agriculture; adding substances with opposite pH helps to bring the soil to a neutral or suitable range for crops.

Question 4. જમીનમાં સારો પાક ઉગાડવા માટે pH કેટલી હોવી જોઈએ?
Answer: જમીનમાં સારો પાક ઉગાડવા માટે pH 6.5થી 7.3ની વચ્ચે હોવી જોઈએ.
In simple words: પાક માટે, જમીનની pH 6.5 થી 7.3 વચ્ચે હોવી જોઈએ.

Exam Tip: Most crops grow best in slightly acidic to neutral soil (pH 6.5-7.3), as this range allows for optimal nutrient availability.

Activity 2.13 (Textbook Page No. 28)

Aim: To identify the necessary acid and base to form the given salt.

Activity:

Identify the acid and base used to make the salts given in Table 2.3.

Based on your observations from the above activity, answer the following questions:

Question 1. ક્ષાર-પરિવાર કોને કહેવાય?
Answer: એકસમાન ધન અથવા ઋણ આયનો (મૂલકો) ધરાવતા ક્ષારોને ક્ષાર-પરિવાર કહે છે.
In simple words: જે ક્ષારોમાં સરખા પોઝિટિવ કે નેગેટિવ આયનો હોય, તેમને ક્ષાર-પરિવાર કહેવાય છે.

Exam Tip: Salts are grouped into families based on common cations or anions. For example, all chloride salts form a family.

Question 2. સોડિયમ ક્ષાર-પરિવારનાં ઉદાહરણ આપો.
Answer: સોડિયમ ક્ષાર-પરિવારનાં ઉદાહરણો NaCl, \( Na_2SO_4 \), \( Na_2CO_3 \) છે.
In simple words: NaCl, \( Na_2SO_4 \), અને \( Na_2CO_3 \) સોડિયમ ક્ષાર-પરિવારના ઉદાહરણો છે.

Exam Tip: Sodium salts are those that contain the sodium ion \( (Na^+) \) as their cation.

Question 3. ક્લોરાઇડ ક્ષાર-પરિવારનાં ઉદાહરણ આપો.
Answer: ક્લોરાઇડ ક્ષાર-પરિવારનાં ઉદાહરણો NaCl, KCl, \( NH_4Cl \) છે.
In simple words: NaCl, KCl, અને \( NH_4Cl \) ક્લોરાઇડ ક્ષાર-પરિવારના ઉદાહરણો છે.

Exam Tip: Chloride salts are those that contain the chloride ion \( (Cl^-) \) as their anion.

Activity 2.14 (Textbook Page No. 29)

Aim: To test the solubility and pH of salt in water.

Activity:

Test the solubility of the given salts in distilled water in Table 2.4. Write their approximate pH and state which acid or base will be used to make that salt.

Activity 2.15 (Textbook Page No. 32)

Aim: To remove water of crystallization through the crystallization process.

Activity:

• Take a few crystals of copper sulphate in a dry boiling tube and heat it.
• What color does the copper sulphate crystals turn after heating?
• Do you see any water droplets in the boiling tube? Where do they come from?
• After heating, add 2-3 drops of water to the copper sulphate sample and observe if the blue color of copper sulphate returns.

[Figure 2.9: Removing water (water of crystallization) through crystallization]

Based on your observations from the above activity, answer the following questions:

Question 1. કૉપર સલ્ફટના સ્ફટિકને ગરમ કર્યા બાદ તેનો રંગ કેવો થાય છે?
Answer: કૉપર સલ્ફટના સ્ફટિકને ગરમ કર્યા બાદ તેનો રંગ ભૂરામાંથી સફેદ થઈ જાય છે.
In simple words: કૉપર સલ્ફટને ગરમ કરવાથી તેનો કલર વાદળીમાંથી સફેદ થઈ જાય છે.

Exam Tip: This color change indicates the loss of water of crystallization, transforming hydrated copper sulphate into anhydrous copper sulphate.

Question 2. શું તમને ઉત્કલન નળીમાં પાણીનાં ટીપાં દેખાય છે? શા માટે?
Answer: હા, ઉત્કલન નળીમાં પાણીનાં ટીપાં દેખાય છે. કારણ કે કૉપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો જળયુક્ત હોય છે \( (CuSO_4 \cdot 5H_2O) \). તેથી, જ્યારે તેને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે સ્ફટિકમાંથી પાણી દૂર થાય છે, જે ઉત્કલન નળીમાં ટીપાં સ્વરૂપે દેખાય છે.
In simple words: હા, પાણીના ટીપાં દેખાય છે કારણ કે કૉપર સલ્ફટના સ્ફટિકમાં પાણી હોય છે. ગરમ કરવાથી તે પાણી બહાર નીકળી ટીપાં બને છે.

Exam Tip: The presence of water droplets confirms that the blue color of copper sulphate is due to water of crystallization.

Question 3. ગરમ કર્યા પછીના કૉપર સલ્ફટના નમૂના પર પાણીનાં 2-3 ટીપાં ઉમેરતાં કૉપર સલ્ફટનો ભૂરો (વાદળી) રંગ પાછો આવે છે?
Answer: હા, ગરમ કર્યા પછીના કૉપર સલ્ફટના નમૂના પર પાણીનાં 2-3 ટીપાં ઉમેરતાં કૉપર સલ્ફટનો ભૂરો (વાદળી) રંગ પાછો આવે છે.
In simple words: હા, જો ગરમ કરેલા કૉપર સલ્ફટ પર પાણી ઉમેરવામાં આવે, તો તેનો ભૂરો રંગ પાછો આવે છે.

Exam Tip: This rehydration and color change illustrate the reversible nature of water of crystallization removal and addition.

Question 4. કૉપર સલ્ફટ સ્ફટિક જળનું રાસાયણિક સૂત્ર લખો.
Answer: કૉપર સલ્ફટ સ્ફટિક જળનું રાસાયણિક સૂત્ર \( CuSO_4 \cdot 5H_2O \) છે.
In simple words: કૉપર સલ્ફટ સ્ફટિક જળનું સૂત્ર \( CuSO_4 \cdot 5H_2O \) છે.

Exam Tip: The dot in the chemical formula indicates that water molecules are incorporated into the crystal structure, known as water of crystallization.