Get the most accurate GSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ here. Updated for the 2026-27 academic session, these solutions are based on the latest GSEB textbooks for Class 10 Science. Our expert-created answers for Class 10 Science are available for free download in PDF format.
Detailed Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ GSEB Solutions for Class 10 Science
For Class 10 students, solving GSEB textbook questions is the most effective way to build a strong conceptual foundation. Our Class 10 Science solutions follow a detailed, step-by-step approach to ensure you understand the logic behind every answer. Practicing these Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ solutions will improve your exam performance.
Class 10 Science Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ GSEB Solutions PDF
સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો
Question 1. નીચે આપેલ પૈકી કયો સમૂહ માત્ર જેવ-વિઘટનીય પદાર્થો છે?
(a) ઘાસ, પુષ્પો અને ચામડું
(b) ધાસ, લાકડું અને પ્લાસ્ટિક
(c) ફળોની છાલ, કેક તેમજ લીંબુનો રસ
(d) કેક, લાકડું તેમજ ઘાસ
Answer: (a) ઘાસ, પુષ્પો અને ચામડું
In simple words: કુદરતી રીતે વિઘટિત થઈ શકતા પદાર્થોને જૈવ-વિઘટનીય કહેવાય છે. ઘાસ, ફૂલો અને ચામડું જેવા પદાર્થો કુદરતી છે અને સમય જતાં વિઘટિત થાય છે.
Exam Tip: યાદ રાખો કે જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો સજીવોમાંથી આવે છે અને સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટિત થઈ શકે છે, જ્યારે જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો તેનાથી વિપરીત હોય છે.
Question 2. નીચેનામાંથી કોણ આહારશૃંખલાનું નિર્માણ કરે છે?
(a) ઘાસ, ઘઉં અને કેરી
(b) ઘાસ, બકરી અને માનવ
(c) બકરી, ગાય અને હાથી
(d) ઘાસ, માછલી અને બકરી
Answer: (b) ઘાસ, બકરી અને માનવ
In simple words: ઇકોસિસ્ટમની આહાર શૃંખલા દર્શાવે છે કે કોણ કોને ખાય છે. આ વિકલ્પમાં, ઘાસને બકરી ખાય છે, અને પછી માનવ બકરીને ખાય છે, જે એક કુદરતી ખોરાકનો ક્રમ બનાવે છે.
Exam Tip: આહાર શૃંખલાના પ્રશ્નો માટે, હંમેશા ઉત્પાદક (ઘાસ), પ્રાથમિક ઉપભોક્તા (બકરી જેવા શાકાહારી) અને દ્વિતીય ઉપભોક્તા (માનવ જેવા માંસાહારી/સર્વભક્ષી) ને યોગ્ય ક્રમમાં ઓળખો.
Question 3. નીચે આપેલમાંથી કયો પર્યાવરણ પ્રત્યેનો હકારાત્મક અભિગમ દર્શાવે છે?
(a) બજાર જતી વખતે સામાન માટે કપડાંની થેલીઓ લઈ જવી.
(b) કાર્ય સમાપ્ત થવાની સાથે લાઈટ (બલ્બ) અને પંખાની સ્વિચો બંધ કરી દેવી.
(C) માતા દ્વારા, સ્કૂટર પર શાળાએ મૂકવા આવવાને સ્થાને તમારી શાળાએ ચાલતા જવું.
(d) આપેલ તમામ
Answer: (d) આપેલ તમામ
In simple words: આ બધી ક્રિયાઓ પર્યાવરણ માટે સારી છે. કપડાની થેલીઓનો ઉપયોગ કરવો, લાઇટ અને પંખા બંધ કરવા, અને સ્કૂટરનો ઉપયોગ કરવાને બદલે ચાલવું એ બધું પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને સંસાધનો બચાવવામાં મદદ કરે છે.
Exam Tip: પર્યાવરણીય જવાબદારીમાં કચરો ઘટાડવો, ઊર્જા બચાવવી અને સભાન પસંદગીઓ દ્વારા કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડવી શામેલ છે.
Question 4. જો આપણે એક પોષક સ્તરના બધા જ સભ્યોને દૂર કરી નાખીએ (મારી નાખીએ), તો શું થશે?
Answer: જો આપણે કોઈ એક પોષક સ્તરના બધા જીવોને દૂર કરીએ, તો ઉપલા પોષક સ્તરને ખોરાક (રાસાયણિક ઊર્જા) મળતી બંધ થઈ જશે અને આખી આહારશૃંખલામાં સમસ્યાઓ ઉભી થશે. આ પોષક સ્તર પર આધાર રાખતા બધા સજીવો પણ મરી જશે. બીજી તરફ, નીચલા પોષક સ્તરના જીવોની સંખ્યામાં વધારો થશે. આના કારણે, ઇકોસિસ્ટમ અસંતુલિત બનશે.
In simple words: એક પોષક સ્તરમાંથી બધા જીવોને દૂર કરવાથી આહાર શૃંખલા તૂટી જાય છે. આનો અર્થ એ છે કે તે સ્તરની ઉપરના જીવોને ખોરાક નહીં મળે અને તેઓ મરી જશે. ઉપરાંત, તે સ્તરની નીચેના જીવોની સંખ્યા વધુ પડતી વધી જશે, જેનાથી આખું ઇકોસિસ્ટમ અસંતુલિત થઈ જશે.
Exam Tip: સમજો કે દરેક પોષક સ્તર એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે; એક સ્તરને દૂર કરવાથી સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ પર ગંભીર અસરો થઈ શકે છે.
Question 5. શું કોઈ પોષક સ્તરના બધા જ સભ્યોને દૂર કરવાથી થતી અસર ભિન્ન ભિન્ન પોષક સ્તરો માટે અલગ અલગ હોય છે? શું કોઈ પોષક સ્તરના સજીવોને નિવસનતંત્રને અસર પહોંચાડ્યા વગર દૂર કરવા સંભવ છે?
Answer: હા, કોઈ પોષક સ્તરના બધા સભ્યોને દૂર કરવાથી થતી અસર જુદા જુદા પોષક સ્તરો માટે અલગ હોય છે. જો ઉત્પાદકોને દૂર કરવામાં આવે, તો ધીમે ધીમે બધા પોષક સ્તરના જીવોને અસર થશે. તે જીવસૃષ્ટિ માટે ખતરનાક બનશે. ઉચ્ચ પોષક સ્તરના જીવોને દૂર કરવામાં આવે, તો તેનાથી નીચલા સ્તરના જીવોની સંખ્યા વધશે.
ઇકોસિસ્ટમ પર કોઈ ખરાબ અસર કર્યા વગર કોઈ પોષક સ્તરના જીવોને દૂર કરવા શક્ય નથી. કોઈપણ પોષક સ્તરના જીવોને દૂર કરવાથી ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન થાય જ છે.
In simple words: હા, ખોરાકની શૃંખલાના વિવિધ સ્તરોમાંથી જીવોને દૂર કરવાથી જુદી જુદી અસરો થાય છે. ઉત્પાદકોને દૂર કરવાથી બધા સ્તરોને નુકસાન થાય છે. ટોચના ઉપભોક્તાઓને દૂર કરવાથી તેમની નીચેની સંખ્યા વધે છે. ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના કોઈપણ પોષક સ્તરને દૂર કરવું શક્ય નથી.
Exam Tip: ઉત્પાદકોની ભૂમિકાને આહાર શૃંખલાના આધાર તરીકે ઓળખો; તેમને દૂર કરવાથી ઇકોસિસ્ટમની સ્થિરતા માટે સૌથી વ્યાપક અને ગંભીર પરિણામો આવે છે.
Question 6. જૈવિક વિશાલન એટલે શું? શું નિવસનતંત્રના વિવિધ સ્તરો પર જૈવિક વિશાલનની અસર પણ ભિન્ન ભિન્ન હોય છે?
Answer: આહારશૃંખલાના જુદા જુદા પોષક સ્તરે રહેલા જીવોમાં ચોક્કસ જેવા કે અવિઘટનીય (ઉદાહરણ તરીકે, કીટનાશક) પદાર્થની સાંદ્રતામાં થતા ક્રમશઃ વધારાને જૈવિક વિશાલન કહે છે.
હા, ઇકોસિસ્ટમના જુદા જુદા પોષક સ્તરે જૈવિક વિશાલનની માત્રા અલગ અલગ હોય છે, તેથી તેની અસર પણ જુદી જુદી હોય છે. તૃતીય અને ચતુર્થ પોષક સ્તરે રસાયણની માત્રા સૌથી વધુ હોય છે, જ્યારે નીચલા પોષક સ્તરે રસાયણની માત્રા ઘણી ઓછી હોય છે. તેથી, જૈવિક વિશાલનની સૌથી વધુ નુકસાનકારક અસર ઉપલા પોષક સ્તરના જીવો પર થાય છે.
In simple words: જૈવિક વિશાલન ત્યારે થાય છે જ્યારે હાનિકારક રસાયણો આહાર શૃંખલાના ઊંચા સ્તરે પ્રાણીઓમાં વધુને વધુ ભેગા થાય છે. હા, તેની અસર દરેક સ્તરે અલગ હોય છે, જેમાં સૌથી ઊંચા સ્તરોને સૌથી વધુ નુકસાન થાય છે.
Exam Tip: સમજાવો કે કેવી રીતે સ્થાયી રસાયણો જમા થાય છે અને આહાર શૃંખલામાં ઉપર વધતા જતા તેમની સાંદ્રતા વધે છે, જેનાથી ટોચના ઉપભોક્તાઓને મહત્તમ નુકસાન થાય છે.
Question 7. આપણા દ્વારા ઉત્પાદિત જૈવ અવિઘટનીય કચરાથી કઈ સમસ્યાઓ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે?
Answer: આપણા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા જૈવ અવિઘટનીય કચરાથી નીચેની સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે:
1. તે જૈવિક વિશાલનની સમસ્યા સર્જે છે.
2. તે પર્યાવરણમાં ભેગો થઈ પ્રદૂષણ સર્જે છે.
3. જ્યારે જમીનમાં આ કચરો દાટવામાં આવે છે, ત્યારે તે જમીનમાં છોડની વૃદ્ધિને રોકે છે.
4. તે પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને ઇકોસિસ્ટમના જુદા જુદા ઘટકોને નુકસાન પહોંચાડે છે.
5. આહારશૃંખલામાં અસંતુલન કરે છે અને ઇકોસિસ્ટમમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી કરે છે.
In simple words: જૈવ અવિઘટનીય કચરો ઘણી સમસ્યાઓ ઊભી કરે છે: તે જૈવિક વિશાલન તરફ દોરી જાય છે, પર્યાવરણને પ્રદૂષિત કરે છે, જમીનમાં છોડની વૃદ્ધિ અટકાવે છે, લાંબા સમય સુધી ટકી રહેવાથી ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે અને આહાર શૃંખલામાં અસંતુલન પેદા કરે છે.
Exam Tip: જૈવ અવિઘટનીય કચરાની ચર્ચા કરતી વખતે સીધા પર્યાવરણીય નુકસાન (પ્રદૂષણ, જમીનની બિનફળદ્રુપતા) અને પરોક્ષ ઇકોલોજીકલ અસરો (જૈવિક વિશાલન, આહાર શૃંખલાનું અસંતુલન) બંનેની સૂચિ બનાવો.
Question 8. જો આપણા દ્વારા ઉત્પાદિત બધો જ કચરો જૈવ-વિઘટનીય હોય, તો શું તેની આપણા પર્યાવરણ પર કોઈ અસર નહિ થાય?
Answer: જો આપણા દ્વારા ઉત્પન્ન થતો બધો કચરો જૈવ-વિઘટનીય હોય અને તેને યોગ્ય રીતે, પૂરતા સમય માટે વિઘટન કરવામાં આવે અને તેનો ખાતર તરીકે તેમજ બાયોગેસ ઉત્પાદન માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો પર્યાવરણ પર કોઈ નુકસાનકારક અસર થતી નથી.
In simple words: જો આપણો બધો કચરો જૈવ-વિઘટનીય હોય અને તેનું ખાતર અથવા બાયોગેસ બનાવવા માટે યોગ્ય રીતે સંચાલન કરવામાં આવે, તો તે પર્યાવરણને નુકસાન નહીં પહોંચાડે. નકારાત્મક અસરો ટાળવા માટે યોગ્ય વિઘટન કરવું મહત્વપૂર્ણ છે.
Exam Tip: ભાર મૂકો કે જૈવ-વિઘટનીય કચરો સામાન્ય રીતે ફાયદાકારક હોવા છતાં, કોઈપણ સંભવિત પર્યાવરણીય સમસ્યાઓને રોકવા માટે યોગ્ય વ્યવસ્થાપન અને સમયસર વિઘટન જરૂરી છે.
Question 9. ઓઝોન સ્તરનું વિઘટન આપણા માટે ચિંતાનો વિષય શા માટે છે? આ વિઘટનને સીમિત કરવા માટે કયાં પગલાં લેવાં જોઈએ?
Answer: ઓઝોન સ્તર સૂર્યમાંથી આવતા અને જીવો માટે ખૂબ જ ખતરનાક ટૂંકી તરંગલંબાઈ ધરાવતા પારજાંબલી (UV) કિરણોનું શોષણ કરે છે.
આથી ઓઝોન સ્તરનું ઘટવું આપણા માટે ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે તેના ઘટવાથી હાનિકારક પારજાંબલી કિરણો પૃથ્વીની સપાટી પર પહોંચે છે. મનુષ્યમાં તે ચામડીના કેન્સર, આંખમાં મોતિયા (Cataract) વગેરે સમસ્યાઓ સર્જે છે.
આ ઘટકને મર્યાદિત કરવા ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન્સ (CFCs) નો ઉપયોગ ઘટાડવામાં આવે છે. 1987માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પર્યાવરણ કાર્યક્રમ (UNEP) માં સર્વાનુમતે નક્કી કરવામાં આવ્યું કે, CFCનું ઉત્પાદન 1986ના સ્તર પર જ સીમિત રાખવામાં આવે. તેના દ્વારા ઓઝોન સ્તરનું રક્ષણ થશે અને હાનિકારક કિરણોની અસર ઘટાડી શકાશે.
In simple words: ઓઝોન સ્તર આપણને હાનિકારક યુવી કિરણોથી બચાવે છે. તેના ઘટાડાથી ત્વચાનું કેન્સર અને મોતિયા થાય છે. આને મર્યાદિત કરવા માટે, આપણે CFCs નો ઉપયોગ ઘટાડવો જોઈએ, જેમ કે UNEP દ્વારા 1987માં નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.
Exam Tip: ઓઝોન સ્તરના રક્ષણાત્મક કાર્ય, યુવી કિરણોત્સર્ગ સાથે સંકળાયેલા સ્વાસ્થ્ય જોખમો અને ઓઝોન-ઘટાડતા પદાર્થોને તબક્કાવાર બંધ કરવાના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસો (જેમ કે મોન્ટ્રીયલ પ્રોટોકોલ) ને પ્રકાશિત કરો.
Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં.260)
Question 1. પોષક સ્તરો એટલે શું? એક આહારશૃંખલાનું ઉદાહરણ આપો અને તેમાંના વિવિધ પોષક સ્તરો જણાવો.
Answer: આહારશૃંખલામાં પોષણના ક્રમિક પગથિયાંને પોષક સ્તરો કહે છે.
ઇકોસિસ્ટમમાં પોષક સ્તર ઊર્જાનું વહન દર્શાવે છે.
આહારશૃંખલા ખાદ્ય-ભક્ષકના ક્રમિક સંબંધ દર્શાવે છે.
એક ઉદાહરણ આહાર શૃંખલાનું નીચે આપેલું છે:
ઘાસ \( \implies \) ઉંદર \( \implies \) સાપ \( \implies \) સમડી
પોષક સ્તરો:
| ઉત્પાદક | પ્રાથમિક ઉપભોગી | દ્વિતીય ઉપભોગી | તૃતીય ઉપભોગી |
|---|---|---|---|
| પ્રથમ પોષક સ્તર | દ્વિતીય પોષક સ્તર | તૃતીય પોષક સ્તર | ચતુર્થ પોષક સ્તર |
In simple words: પોષક સ્તરો એ ખોરાકની શૃંખલાના વિવિધ પગથિયાં છે જ્યાં ઊર્જાનું સ્થાનાંતરણ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઘાસને ઉંદર ખાય છે, ઉંદરને સાપ ખાય છે અને સાપને સમડી ખાય છે. આ ઇકોસિસ્ટમમાં વિવિધ ખોરાક સ્તરોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
Exam Tip: પોષક સ્તરોને સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત કરો અને આહાર શૃંખલાનું એક સરળ, ક્રમિક ઉદાહરણ આપો, દરેક જીવને તેના સંબંધિત પોષક સ્તર સાથે લેબલ કરો.
Question 2. નિવસનતંત્રમાં વિઘટકોની ભૂમિકા શું છે?
Answer: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના મૃતશરીર તેમજ ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો પર પોષણ માટે આધાર રાખતા જીવોને વિઘટકો કહે છે.
જીવાણુ (બૅક્ટરિયા) અને ફૂગ વિઘટકો છે.
તેઓ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
આ સરળ અકાર્બનિક પદાર્થો વનસ્પતિઓ દ્વારા ફરીથી ઉપયોગમાં લેવાય છે.
તેથી વિઘટકો પદાર્થોના ચક્રીય માર્ગમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
In simple words: વિઘટકો, જેમ કે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ, મૃત છોડ, પ્રાણીઓ અને કચરા પર ખોરાક લે છે. તેઓ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડી નાખે છે, જેનો છોડ પછી ફરીથી ઉપયોગ કરે છે, આમ પોષક ચક્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
Exam Tip: સમજાવો કે વિઘટકો પોષક તત્ત્વોને ઇકોસિસ્ટમમાં પાછા લાવવા માટે જરૂરી છે, તેમને ઉત્પાદકો માટે ઉપલબ્ધ બનાવે છે, આમ ઇકોલોજીકલ સંતુલન જાળવી રાખે છે.
Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 262)
Question 1. શા માટે કેટલાક પદાર્થો જૈવ-વિઘટનીય હોય છે અને કેટલાક પદાર્થો જૈવ અવિઘટનીય હોય છે?
Answer: કેટલાક પદાર્થો જેવા કે; કાગળ, શાકભાજીની છાલ વગેરે જીવાણુ કે અન્ય મૃતોપજીવીઓ દ્વારા વિઘટન પામીને સરળ સ્વરૂપમાં બદલાઈ શકે છે. તે કુદરતી પદાર્થો હોવાને કારણે જૈવ-વિઘટનીય છે.
કેટલાક પદાર્થો જેવા કે, પ્લાસ્ટિક, પૉલિથીન વગેરે સૂક્ષ્મ જીવોની પ્રવૃત્તિ વડે વિઘટન પામતા નથી. તે માનવ નિર્મિત પદાર્થો હોવાને કારણે જૈવ અવિઘટનીય છે.
In simple words: કાગળ અને શાકભાજીની છાલ જેવા પદાર્થો જૈવ-વિઘટનીય છે કારણ કે સૂક્ષ્મજીવો તેમને તોડી શકે છે. પ્લાસ્ટિક અને પોલિથીન જૈવ-અવિઘટનીય છે કારણ કે તે કૃત્રિમ છે અને સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા તોડી શકાતા નથી.
Exam Tip: જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ-અવિઘટનીય વચ્ચેના તફાવતને તેમના મૂળ (કુદરતી વિરુદ્ધ કૃત્રિમ) અને સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા તેમને વિઘટિત કરવાની ક્ષમતાના આધારે સમજાવો.
Question 2. એવી બે રીતો દર્શાવો કે, જેમાં જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો પર્યાવરણને પ્રભાવિત કરે છે?
Answer: જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો પર્યાવરણને નીચે મુજબ પ્રભાવિત કરે છે:
1. જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો સૂક્ષ્મ જીવોની પ્રવૃત્તિ વડે વિઘટન પામીને સરળ પદાર્થો પર્યાવરણમાં મુક્ત કરે છે. આ સરળ પદાર્થો અન્ય જીવોના જીવનને ટકાવવા માટે ઉપયોગમાં આવે છે.
2. વિઘટન દરમિયાન મુક્ત થતા કેટલાક વાયુઓ વાતાવરણને પ્રદૂષિત કરી શકે છે.
In simple words: જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો જ્યારે વિઘટિત થાય છે ત્યારે પર્યાવરણમાં સરળ સંયોજનો મુક્ત કરે છે, જેનો ઉપયોગ અન્ય જીવો કરે છે. જોકે, વિઘટન દરમિયાન મુક્ત થતા કેટલાક વાયુઓ હવાને પ્રદૂષિત કરી શકે છે.
Exam Tip: યાદ રાખો કે જૈવ-વિઘટનીય કચરો સામાન્ય રીતે ફાયદાકારક હોવા છતાં, અયોગ્ય વિઘટનથી સ્થાનિક પ્રદૂષણ થઈ શકે છે, ખાસ કરીને ગેસ ઉત્સર્જન દ્વારા.
Question 3. એવી બે રીતો દર્શાવો કે, જેમાં જૈવ અવિઘટનીય પદાર્થો પર્યાવરણને પ્રભાવિત કરે છે?
Answer: જૈવ અવિઘટનીય પદાર્થો પર્યાવરણને નીચે મુજબ પ્રભાવિત કરે છે:
1. પેસ્ટિસાઇડ્સ (કીટનાશકો) જેવા જૈવ અવિઘટનીય પદાર્થો જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ કરે છે. તે જીવોમાં જૈવિક વિશાલન પ્રેરે છે.
2. જૈવ અવિઘટનીય પદાર્થો ઇકોસિસ્ટમના કાર્યો જેવાં કે, ઊર્જા અને દ્રવ્યોના વહનને અવરોધે છે.
In simple words: જંતુનાશકો જેવા જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો જમીન અને પાણીને પ્રદૂષિત કરે છે, જેનાથી સજીવોમાં જૈવિક વિશાલન થાય છે. તેઓ ઊર્જા અને પોષક તત્વોના પ્રવાહ જેવા ઇકોસિસ્ટમના કાર્યોમાં પણ અવરોધ ઉભો કરે છે.
Exam Tip: જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષકોની મુખ્ય અસરો તરીકે જૈવિક વિશાલન અને કુદરતી ચક્રના ભંગાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.
Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં.264)
Question 1. ઓઝોન એટલે શું? તે કોઈ નિવસનતંત્રને કેવી રીતે રે અસર પહોંચાડે છે?
Answer: ઓઝોન (\( O_3 \)) એ પારજાંબલી (UV) કિરણોની અસરથી ઑક્સિજનના ત્રણ પરમાણુઓ વડે બનતો અણુ છે.
વાતાવરણના ઉપલા સ્તરમાં ઓઝોન એક મહત્વનું કાર્ય કરે છે. તેમ છતાં, જમીનના સ્તરે ઓઝોન એક ખતરનાક ઝેર છે.
ઓઝોન સૂર્યમાંથી આવતા ઓછી તરંગલંબાઈવાળા પારજાંબલી (UV) કિરણોનું શોષણ કરે છે. આ રીતે પૃથ્વી પરની જીવસૃષ્ટિને રક્ષણ આપે છે.
In simple words: ઓઝોન (\( O_3 \)) એ ત્રણ ઓક્સિજન પરમાણુઓથી બનેલો અણુ છે, જે યુવી કિરણો દ્વારા બને છે. જ્યારે ઉચ્ચ-ઊંચાઈ પરનો ઓઝોન પૃથ્વીને હાનિકારક યુવી કિરણોત્સર્ગથી બચાવે છે, ત્યારે જમીન-સ્તરનો ઓઝોન એક ખતરનાક પ્રદૂષક છે.
Exam Tip: સ્ટ્રેટોસ્ફેરિક ઓઝોન (ફાયદાકારક કવચ) અને ટ્રોપોસ્ફેરિક ઓઝોન (હાનિકારક પ્રદૂષક) વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો, તેમની રચના અને અસરો સમજાવો.
Question 2. તમે કચરાના નિકાલની સમસ્યાને ઓછી કરવામાં ? શું યોગદાન આપી શકો છો? કોઈ પણ બે પદ્ધતિઓનાં નામ આપો. (March 20)
Answer: કચરાના નિકાલની સમસ્યાને ઓછી કરવામાં અમે નીચે મુજબ મદદ કરીશું:
1. વધેલો ખોરાક (એઠવાડ), શાકભાજીનો કચરો, ફળોની છાલ, સૂકાં પાન અને બગીચાનો કચરો વગેરે જૈવ-વિઘટનીય કચરાને જમીનમાં ખાડો કરી દાટી દેવામાં આવે છે. તેનું વિઘટન થઈને ખાતરમાં રૂપાંતર કરી કચરાના નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરી શકાય.
2. ટિન, ખાલી ડબ્બા, પેપર, ગ્લાસ, ધાતુની તૂટેલી વસ્તુઓ વગેરે કચરાનું પુનઃચક્રીયકરણ કરવામાં આવે. આ વસ્તુઓનું પુનઃચક્રીયકરણ કરી નવી વસ્તુઓ બનાવી ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય.
આ માટેની પદ્ધતિઓનાં નામ:
1. પુનઃઉપયોગ (Reuse)
2. પુનઃચક્રીયકરણ (Recycling)
In simple words: હું ખોરાકના અવશેષો અને બગીચાના કચરા જેવા જૈવ-વિઘટનીય કચરાને ખાતરમાં ફેરવીને કચરો ઘટાડવામાં મદદ કરી શકું છું. હું કેન, કાગળ, કાચ અને તૂટેલી ધાતુ જેવી જૈવ-અવિઘટનીય વસ્તુઓને રિસાયકલ કરીને નવા ઉત્પાદનો પણ બનાવી શકું છું. મુખ્ય પદ્ધતિઓ પુનઃઉપયોગ અને પુનઃચક્રીયકરણ છે.
Exam Tip: કમ્પોસ્ટિંગ અને રિસાયક્લિંગ જેવા વ્યવહારુ, કાર્યક્ષમ પગલાં પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો, અને કચરા ઘટાડવા માટેની આવી ઓછામાં ઓછી બે પદ્ધતિઓનું સ્પષ્ટપણે નામ અને સમજૂતી આપી શકો.
GSEB Class 10 Science આપણું પર્યાવરણ Textbook Activities
પ્રવૃત્તિ 15.1 [પા.પુ. પાના નં. 256]
• માછલીઘર બનાવવું. સાધનો :
• કાચની મોટી જાર (બરણી), કાંકરાં, ઑક્સિજન પંપ
પદાર્થોઃ
• નાની માછલીઓ, જલજ વનસ્પતિઓ, માછલીનો ખોરાક, પાણી
પદ્ધતિ :
• કાચની મોટી જાર લો. તેમાં થોડા કાંકરાં રાખો.
• જારમાં પાણી ભરો.
• જારમાં લીલ ઉમેરો અને કેટલાક જલીય છોડ ઉમેરો.
• તેમાં થોડી નાની માછલીઓ ઉમેરો.
• જાર સાથે ઑક્સિજન પંપ એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી જારમાં ઑક્સિજન ઉમેરી શકાય.
• બજારમાં મળતો માછલીનો ખોરાક નિયમિત રીતે જારમાં ઉમેરતા રહો.
• માછલી સિવાયનાં અન્ય નાનાં જલીય પ્રાણીઓ જારમાં ઉમેરો.
પ્રશ્નો:
Question 1. માછલીઘરમાં કેટલીક જલીય વનસ્પતિઓ અને કેટલાંક જલીય પ્રાણીઓ ઉમેરવાથી તે કેવી રીતે સ્વયંસંચાલિત નિવસનતંત્ર બની જાય છે?
Answer: જલીય વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે. તેઓ ઉત્પાદકો છે અને પોષણ માટે પ્રાણીઓ તેમના પર આધાર રાખે છે. પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન ઑક્સિજન મુક્ત થાય છે. પ્રાણીઓ શ્વસનમાં ઑક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે અને પાણીમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ મુક્ત કરે છે. આ કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ જલીય વનસ્પતિઓને પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે મળે છે. આથી માછલીઘર સ્વયંસંચાલિત ઇકોસિસ્ટમ બને છે.
In simple words: જલીય છોડ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે, ઓક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે અને પ્રાણીઓ માટે ખોરાક તરીકે કામ કરે છે. પ્રાણીઓ શ્વાસ લેવા માટે ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડે છે, જેનો છોડ પછી પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે ઉપયોગ કરે છે. આ ચક્ર માછલીઘરને સ્વયં-ટકાઉ ઇકોસિસ્ટમ બનાવે છે.
Exam Tip: જલીય છોડ (ઉત્પાદકો) અને પ્રાણીઓ (ઉપભોક્તા) વચ્ચેના સહજીવન સંબંધને સમજાવો, ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું આદાનપ્રદાન કરીને કેવી રીતે સંતુલિત, આત્મનિર્ભર સિસ્ટમ બને છે તેના પર ભાર મૂકો.
Question 2. માછલીઘર બનાવ્યા પછી તેને કેટલા સમય સુધી જેવું છે તેવું જ મૂકી શકાય?
Answer: માછલીઘર બનાવ્યા પછી તેને 2-3 દિવસ સુધી જેવું છે તેવું જ મૂકી શકાય. ચયાપચયિક ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો પાણીમાં મુક્ત થતાં તે પ્રદૂષિત થાય છે. તેથી તેમાં નિયમિત સમયે પાણી બદલવું જરૂરી છે.
In simple words: એક માછલીઘરને ફક્ત 2-3 દિવસ માટે તેવું જ રાખી શકાય છે. તે પછી, મેટાબોલિક કચરાના ઉત્પાદનો પાણીને પ્રદૂષિત કરશે, તેથી પાણીને નિયમિતપણે બદલવું મહત્વપૂર્ણ છે.
Exam Tip: કચરાના ઉત્પાદનોના સંચય અને પ્રદૂષણને રોકવા અને જલીય જીવનના સ્વાસ્થ્યને સુનિશ્ચિત કરવા માટે નિયમિત જાળવણી (પાણી બદલવું) ની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકો.
Question 3. માછલીઘરને નિયમિત સમયાંતરે સાફ કરવું શા માટે જરૂરી છે?
Answer: જલીય જીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ચયાપચયિક ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો માછલીઘરના પાણીને પ્રદૂષિત કરે છે. તેથી માછલીઘરને નિયમિત સમયાંતરે સાફ કરવું જરૂરી છે.
In simple words: માછલીઘરને નિયમિતપણે સાફ કરવું જરૂરી છે કારણ કે જલીય જીવો મેટાબોલિક કચરો છોડે છે જે પાણીને પ્રદૂષિત કરે છે. આ કચરો તેમના માટે પાણીને બિનઆરોગ્યપ્રદ બનાવે છે.
Exam Tip: ભાર મૂકો કે સફાઈથી જમા થયેલો કચરો દૂર થાય છે, જે જલીય જીવન માટે ઝેરી છે, આમ જીવો માટે સ્વસ્થ વાતાવરણ જાળવી રાખે છે.
Question 4. શું આવી રીતે આપણે તળાવો અને સરોવરોને પણ સ્વચ્છ કરવા જોઈએ? શા માટે અથવા શા માટે નહીં?
Answer: હા, કારણ કે કેટલાક ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો તળાવો અને સરોવરોમાં લીલની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે. તળાવ અને સરોવરની સપાટી લીલની વૃદ્ધિ વડે ઢંકાઈ જાય છે. તેથી કેટલાક ઝેરી પદાર્થો તેમાંથી મુક્ત થાય છે અને પાણીમાં ઓગળેલા ઑક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટે છે. તેના પરિણામે જલીય પ્રાણીઓનું મૃત્યુ થાય છે. આથી તળાવ અને સરોવરના ઇકોસિસ્ટમ નાશ પામે છે.
In simple words: હા, તળાવો અને સરોવરો પણ સાફ કરવા જોઈએ કારણ કે કચરાના ઉત્પાદનો લીલની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે, સપાટીને ઢાંકી દે છે. આનાથી ઝેરી પદાર્થો છૂટે છે અને ઓગળેલા ઓક્સિજન ઘટે છે, જેનાથી જલીય પ્રાણીઓ મરી જાય છે અને ઇકોસિસ્ટમનો નાશ થાય છે.
Exam Tip: કુદરતી જળાશયોમાં કચરાના સંચયને યુટ્રોફિકેશન, ઓક્સિજનની કમી અને જલીય જૈવવિવિધતા અને ઇકોસિસ્ટમ સ્વાસ્થ્ય પર તેની હાનિકારક અસરો સાથે જોડો.
પ્રવૃત્તિ 15.2 [પા.પુ. પાના નં. 257]
• માછલીઘર વિશે વધારે જાણવું. સાધન :
• માછલીઘર
પ્રશ્નો:
Question 1. માછલીઘર બનાવતી વખતે શું એ બાબતનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે બીજા પ્રાણીને ખાઈ જતાં જળચર પ્રાણીઓ તેમાં સાથે રાખવામાં ન આવે? અન્યથા શું થાય?
Answer: હા, માછલીઘર બનાવતી વખતે માંસાહારી જળચર પ્રાણીઓ તેમાં સાથે રાખવામાં ન આવે તેની કાળજી રાખવી જરૂરી છે. અન્યથા આ પ્રાણીઓ બીજા પ્રાણીઓનો શિકાર કરશે અને તેનો નાશ કરશે. બધા નાના જલીય પ્રાણીઓ શિકારીઓનો ભોગ બનશે અને અંતે તેઓ પણ પોષણના અભાવે નાશ પામશે.
In simple words: હા, માછલીઘરમાં શિકારી જલીય પ્રાણીઓને અન્ય માછલીઓ સાથે ન રાખવા તે મહત્વનું છે. નહિંતર, તેઓ નાના પ્રાણીઓનો શિકાર કરશે અને તેમને મારી નાખશે, અંતે નાના માછલીઓ શિકાર અથવા ખોરાકની અછતને કારણે મરી જશે.
Exam Tip: શિકારીઓને દાખલ કરવાનું ટાળીને સંતુલિત વાતાવરણ જાળવવાનું મહત્વ પ્રકાશિત કરો, જે ખોરાકના વેબને વિક્ષેપિત કરી શકે છે અને શિકાર પ્રજાતિઓના વિનાશ તરફ દોરી શકે છે.
Question 2. જળચર સજીવોનાં નામ તે ક્રમમાં લખો, જેમાં એક સજીવ બીજા સજીવને ખાય છે અને એક એવી શૃંખલાની સ્થાપના કરો, જેમાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ તબક્કા હોય.
Answer:
| લીલ | જલીય નાના કીટકો / નાની માછલીઓ | મોટી માછલીઓ |
|---|---|---|
| \( \uparrow \) | \( \uparrow \) | \( \uparrow \) |
| ઉત્પાદક | તૃણાહારી ઉપભોગીઓ | માંસાહારી ઉપભોગીઓ |
In simple words: લીલને નાના જલીય કીડા અથવા નાની માછલીઓ ખાય છે, જેને પછી મોટી માછલીઓ ખાય છે. આ ત્રણ-તબક્કાની આહાર શૃંખલા બનાવે છે: ઉત્પાદકો (લીલ), પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (નાના કીડા/માછલીઓ) અને દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ (મોટી માછલીઓ).
Exam Tip: દરેક પોષક સ્તર (ઉત્પાદક, પ્રાથમિક ઉપભોક્તા, દ્વિતીય ઉપભોક્તા) પરના જીવોને સ્પષ્ટપણે ઓળખો અને લેબલ કરો અને ખાતરી કરો કે ઊર્જાનો પ્રવાહ ચોક્કસ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
Question 3. તમે કોઈ એક સમૂહને સૌથી વધારે મહત્ત્વનું ગણો છો? શા માટે અથવા શા માટે નહીં?
Answer: હા, વનસ્પતિઓ (ઉત્પાદકો) સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ સમૂહ છે, કારણ કે તે પ્રથમ પોષક સ્તરની રચના કરે છે તથા બધા ઉપભોગીઓ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે તેમની ખોરાક (ઊર્જા) ની જરૂરિયાત માટે વનસ્પતિઓ પર આધાર રાખે છે.
In simple words: હા, છોડ (ઉત્પાદકો) સૌથી મહત્વપૂર્ણ જૂથ છે કારણ કે તેઓ પ્રથમ પોષક સ્તર બનાવે છે. બધા ઉપભોક્તાઓ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે તેમની ખોરાક અને ઊર્જાની જરૂરિયાત માટે છોડ પર આધાર રાખે છે.
Exam Tip: ભાર મૂકો કે ઉત્પાદકો સૂર્યપ્રકાશને રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે તેમને લગભગ તમામ ઇકોસિસ્ટમનો પાયો બનાવે છે અને અન્ય તમામ જીવન સ્વરૂપોને ટકાવી રાખવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
પ્રવૃત્તિ 15.3 [પા.પુ. પાના નં. 260]
• કૃષિક્ષેત્રે જંતુનાશકો અને અન્ય રસાયણોના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ યોગ્ય કે અયોગ્ય તેની ચર્ચા કરવી.
સમાચારપત્રોમાં તૈયાર ખાદ્ય સામગ્રીમાં જંતુનાશકો અને અન્ય રસાયણોની માત્રા વિશેના સમાચાર છપાતા રહે છે. કેટલાંક રાજ્યોએ આ પદાર્થોના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.
પ્રશ્નો:
Question 1. તૈયાર ખાધ પદાર્થો સામગ્રીમાં જંતુનાશકોનો સ્રોત કયો છે?
Answer: ખેતરમાં જંતુ નિયંત્રણ માટે જંતુનાશકોનો વધુ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. આ જંતુનાશકો જૈવ અવિઘટનીય છે અને આહારશૃંખલા દ્વારા ખોરાકમાં પ્રવેશે છે. આ ઉપરાંત ખાદ્ય સામગ્રીની જાળવણી માટે કેટલાંક રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
In simple words: ખેતરોમાં જંતુ નિયંત્રણ માટે વધુ પડતા જંતુનાશકોનો ઉપયોગ થાય છે, જે ખોરાકમાં દૂષણનો સ્ત્રોત છે. આ જૈવ-અવિઘટનીય રસાયણો ખોરાકની શૃંખલામાં પ્રવેશે છે. ખોરાકની જાળવણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા કેટલાક રસાયણો પણ આ સમસ્યામાં ફાળો આપે છે.
Exam Tip: તૈયાર ખાદ્ય પદાર્થોમાં રાસાયણિક અવશેષોના પ્રાથમિક સ્ત્રોતો તરીકે કૃષિ પદ્ધતિઓ (જંતુનાશક ઉપયોગ) અને ખાદ્ય સંરક્ષણ પદ્ધતિઓને ઓળખો.
Question 2. શું આ જંતુનાશક પદાર્થો અન્ય ખાદ્યસ્રોતના માધ્યમથી આપણા શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે?
Answer: હા, અનાજના દાણા, શાકભાજી, ફળ, દૂધ, ઈંડા, માછલી વગેરે ખાદ્યસ્રોતના માધ્યમથી જંતુનાશક પદાર્થો આપણા શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે.
In simple words: હા, જંતુનાશકો આપણા શરીરમાં અનાજ, શાકભાજી, ફળો, દૂધ, ઇંડા અને માછલી જેવા વિવિધ ખાદ્ય સ્રોતો દ્વારા પ્રવેશી શકે છે.
Exam Tip: સમજો કે જંતુનાશકો વિવિધ ખાદ્ય ઉત્પાદનોને દૂષિત કરી શકે છે, જેનાથી આહારના સેવન દ્વારા માનવ શરીરમાં તેમનો પ્રવેશ થાય છે.
Question 3. કયા ઉપાયો દ્વારા શરીરમાં જંતુનાશક પદાર્થો કે રસાયણોની માત્રા ઓછી કરી શકાય?
Answer: શરીરમાં જંતુનાશક પદાર્થો કે રસાયણોની માત્રા ઓછી કરવા માટે નીચેના ઉપાયો કરી શકાય:
1. ખેતરમાં જંતુનાશક પદાર્થો કે રસાયણોનો નિયંત્રિત રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે.
2. કૃષિ-ઉત્પાદનોમાં જંતુનાશકના પ્રમાણની સતત દેખરેખ તેમજ નિયમિત સમયાંતરે તેની ચકાસણી થાય.
3. કાર્બનિક કૃષિનો વ્યાપ વધારવામાં આવે.
આમ, ઉપરોક્ત ઉપાયો દ્વારા શરીરમાં જંતુનાશક પદાર્થો કે રસાયણોની માત્રા ઓછી કરી શકાય.
In simple words: આપણા શરીરમાં જંતુનાશક અને રસાયણના સ્તરને ઘટાડવા માટે, ખેતરોમાં જંતુનાશકોનો ઓછો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, ઉત્પાદનોમાં રાસાયણિક સ્તરનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ અને જૈવિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
Exam Tip: રાસાયણિક સંપર્ક ઘટાડવા માટે કૃષિ સ્તરે (નિયંત્રિત ઉપયોગ, દેખરેખ, જૈવિક ખેતી) અને ઉપભોક્તા સ્તરે (ઉત્પાદનો ધોવા) બંને પરની વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.
Question 4. કેટલાંક રાજ્યોએ તૈયાર ખાદ્ય સામગ્રી પર શા માટે પ્રતિબંધ મૂક્યો છે?
Answer: કેટલાંક રાજ્યોએ તૈયાર ખાદ્ય સામગ્રી પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, કારણ કે તેમાં જંતુનાશકોનું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે. તે આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.
In simple words: કેટલાક રાજ્યોએ અમુક પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે કારણ કે તેમાં જંતુનાશકોનું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે, જે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.
Exam Tip: પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પરના પ્રતિબંધને વધુ પડતા જંતુનાશક અવશેષોથી ઉદ્ભવતી જાહેર આરોગ્યની ચિંતાઓ સાથે જોડો, ઉપભોક્તા સુરક્ષામાં સરકારની ભૂમિકાને પ્રકાશિત કરો.
પ્રવૃત્તિ 15.4 [પા.પુ. પાના નં. 261]
• ઓઝોન સ્તર માટે હાનિકારક રસાયણોની જાણકારી મેળવવી. સાધનોઃ
• પુસ્તકાલય, ઈન્ટરનેટ, સમાચારપત્રો
પ્રશ્નો:
Question 1. ઓઝોન સ્તરના વિઘટન માટે કયાં રસાયણો જવાબદાર છે?
Answer: ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન્સ (CFCs), હાઇડ્રોફ્લોરોકાર્બન્સ (HFCs) અને નાઈટ્રોજનના ઑક્સાઈડ (NO) ઓઝોન સ્તરના વિઘટન માટે જવાબદાર રસાયણો છે.
In simple words: CFCs, HFCs અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ મુખ્ય રસાયણો છે જે ઓઝોન સ્તરને નુકસાન પહોંચાડે છે. આ માનવસર્જિત પદાર્થો ઓઝોન પરમાણુઓને તોડી પાડે છે, જેનાથી રક્ષણાત્મક કવચ પાતળું થાય છે.
Exam Tip: પ્રાથમિક ઓઝોન-ઘટાડતા પદાર્થો યાદ રાખો: CFCs, HFCs અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ, જેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે રેફ્રિજરન્ટ્સ, એરોસોલ્સ અને ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓમાં થાય છે.
Question 2. શોધો કે, ઓઝોન વિઘટન માટે જવાબદાર રસાયણોના ઉત્પાદન તેમજ ઉત્સર્જન નિયમનસંબંધી કાયદો ઓઝોન વિઘટનને ઓછું કરવામાં કેટલો સફળ રહ્યો છે? શું છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં ઓઝોન ગર્તના આકાર કે કદમાં કોઈ પરિવર્તન આવ્યું છે?
Answer: 1987માં, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પર્યાવરણ કાર્યક્રમ (United Nations Environment Programme – UNEP) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવ્યું કે, CFCનું ઉત્પાદન 1986ના સ્તર પર સીમિત કરવામાં આવે.
હા, ઓઝોન વિઘટન માટે જવાબદાર રસાયણોના ઉપયોગમાં સતત ઘટાડો થવાથી ઓઝોન ગર્તના કદમાં ઘટાડો થયો છે.
In simple words: ઓઝોન-ઘટાડતા રસાયણોનું નિયમન કરતા કાયદા, જેમ કે CFC ઉત્પાદનને 1986ના સ્તરે મર્યાદિત કરવા માટેનો 1987નો UNEP કરાર, સફળ રહ્યો છે. આ રસાયણોમાં સતત ઘટાડાને કારણે ઓઝોન ગર્તનું કદ ઘટ્યું છે.
Exam Tip: વૈશ્વિક પર્યાવરણીય મુદ્દાઓને સંબોધવામાં આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોટોકોલ (UNEP દ્વારા શરૂ કરાયેલ મોન્ટ્રીયલ પ્રોટોકોલ જેવા) નું મહત્વ અને ઓઝોન સ્તરની પુનઃપ્રાપ્તિ પર ઘટતા રાસાયણિક ઉત્સર્જનની સકારાત્મક અસર સમજો.
Question 3. ઓઝોન ગર્ત એટલે શું?
Answer: ઓઝોન સ્તરમાં મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડાની ઘટનાને ઓઝોન ગર્ત કહે છે.
In simple words: ઓઝોન ગર્ત એટલે ઓઝોન સ્તરમાં નોંધપાત્ર પાતળું થવું અથવા ઘટાડો, ખાસ કરીને ધ્રુવીય પ્રદેશો પર.
Exam Tip: ઓઝોન ગર્તને ઓઝોન સ્તરના ગંભીર ઘટાડા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરો, જે સામાન્ય રીતે ચોક્કસ વિસ્તાર પર ઓઝોનની સાંદ્રતા દ્વારા માપવામાં આવે છે, જે મોટે ભાગે મોસમી રીતે જોવા મળે છે.
પ્રવૃત્તિ 15.5 [પા.પુ. પાના નં 261]
• ઘરમાં સર્જાતા જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ અવિઘટનીય કચરાની જાણકારી મેળવવી.
પદ્ધતિ:
• તમારા ઘરમાં સર્જાતો કચરો એકત્ર કરો. રસોડાનો કચરો (વાસી ખોરાક, શાકભાજીનાં છોતરાં, ઉપયોગમાં લીધેલા ચાના પાન કે ભૂકી, બગડી ગયેલાં ફળો), નકામા કાગળ, ફાટેલાં કપડાં અને તેના ટુકડા, ખાલી ખોખાં, પૂંઠાં, દૂધની કોથળીઓ ઉપરાંત દવાની સ્ટ્રિપ્સ (પતરા), દવાની ખાલી શીશીઓ અને તેનાં ઢાંકણ, પ્લાસ્ટિકનાં તૂટેલાં જૂતાં, ફાટેલાં ચામડાનાં જૂતાં, બલ્બ ઍક વગેરે.
• આ કચરાને ઘરની નજીક જમીનમાં ઊંડો ખાડો કરી તેમાં ભેગો કરો.
• તેના પર થોડું પાણી છાંટો.
• કચરાને ભીની માટી વડે દાટી દો.
• જો આવું સ્થાન પ્રાપ્ત ન હોય, તો કચરાને કોઈ જૂની ડોલ અથવા કૂંડામાં એકત્રિત કરી 15 cm જાડા માટીના સ્તરથી ઢાંકી દો.
• લગભગ 15 દિવસ પછી ખાડો ખોદી તેનું અવલોકન કરો.
પ્રશ્નો:
Question 1. ખાડામાં દાટેલા કયા પદાર્થો લાંબા સમય પછી પણ અપરિવર્તિત રહે છે?
Answer: લાંબા સમય પછી પણ અપરિવર્તિત રહે તેવા પદાર્થોમાં દવાની ખાલી શીશીઓ અને તેનાં ઢાંકણ, દૂધની કોથળીઓ, દવાની સ્ટ્રિપ્સ (પતરાં), બલ્બ પૅક, પ્લાસ્ટિકનાં તૂટેલાં જૂતાં વગેરે છે.
In simple words: ખાલી દવાની બોટલો અને ઢાંકણાં, દૂધની કોથળીઓ, દવાની સ્ટ્રીપ્સ, બલ્બ પેકેજિંગ અને તૂટેલા પ્લાસ્ટિકના જૂતા જેવી વસ્તુઓ દફનાવ્યા પછી પણ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહે છે, કારણ કે તે જૈવ-અવિઘટનીય છે.
Exam Tip: પર્યાવરણમાં ટકી રહેતી સામાન્ય જૈવ-અવિઘટનીય કચરાની વસ્તુઓને ઓળખો, તેમની કૃત્રિમ પ્રકૃતિ અને કુદરતી વિઘટન સામેના પ્રતિકાર પર ભાર મૂકો.
Question 2. કયા પદાર્થોના સ્વરૂપ અને સંરચનામાં લાંબા સમય પછી પરિવર્તન આવે છે?
Answer: વાસી ખોરાક, શાકભાજીનાં છોતરાં, ઉપયોગમાં લીધેલા ચાના પાન કે ભૂકી, ખાલી ખોખાં, નકામા કાગળ, ફાટેલાં કપડાં અને તેના ટુકડા, ફાટેલાં ચામડાનાં જૂતાં વગેરે પદાર્થોના સ્વરૂપ અને સંરચનામાં લાંબા સમય પછી પરિવર્તન આવે છે.
In simple words: વાસી ખોરાક, શાકભાજીની છાલ, વપરાયેલી ચાની પત્તી, ખાલી બોક્સ, નકામા કાગળ, ફાટેલા કપડાં અને જૂતા જેવી વસ્તુઓ સમય જતાં તેમના સ્વરૂપ અને બંધારણમાં ફેરફાર અનુભવે છે કારણ કે તે જૈવ-વિઘટનીય છે.
Exam Tip: યાદ રાખો કે ખોરાકના અવશેષો, વનસ્પતિ પદાર્થો અને કુદરતી કાપડ જેવી જૈવ-વિઘટનીય વસ્તુઓ સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયાને કારણે સમય જતાં વિઘટિત થશે અને તેમના ભૌતિક સ્વરૂપમાં ફેરફાર કરશે.
Question 3. કયા પદાર્થો વધુ ઝડપથી પરિવર્તન પામે છે?
Answer: વાસી / બગડેલો ખોરાક, શાકભાજીનાં છોતરાં, ઉપયોગમાં લીધેલા ચાના પાન કે ભૂકી, બગડેલાં કે સડી ગયેલાં ફળ વગેરે પદાર્થો વધુ ઝડપથી પરિવર્તન પામે છે.
In simple words: વાસી અથવા બગડેલો ખોરાક, શાકભાજીની છાલ, વપરાયેલી ચાની પત્તી અને સડેલા ફળો જેવી વસ્તુઓ વધુ ઝડપથી બદલાય છે. આ વસ્તુઓ ઉચ્ચ કાર્બનિક સામગ્રી અને ભેજને કારણે ઝડપથી વિઘટિત થાય છે.
Exam Tip: નોંધ લો કે ઉચ્ચ ભેજવાળી સામગ્રી અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ પોષક તત્વો ધરાવતો કાર્બનિક કચરો ઝડપી સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિને કારણે ઝડપથી વિઘટિત થાય છે.
પ્રવૃત્તિ 15.6 [પા.પુ. પાના નં. 262].
• જૈવ વિઘટનીય અને જૈવ અવિઘટનીય પદાર્થોની વધારે જાણકારી મેળવવી.
સાધનો :
• પુસ્તકાલય અથવા ઇન્ટરનેટ
પ્રશ્નો:
Question 1. જૈવ અવિઘટનીય પદાર્થો કેટલા સમય સુધી પર્યાવરણમાં મૂળ સ્વરૂપમાં રહી શકે છે?
Answer: પ્લાસ્ટિક કચરા જેવા જૈવ અવિઘટનીય પદાર્થો ગરમી અને દબાણ જેવા ભૌતિક પરિબળોથી અસર પામે છે, પરંતુ સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં, આ પદાર્થો લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણમાં મૂળ સ્વરૂપમાં જ જળવાઈ રહે છે.
In simple words: પ્લાસ્ટિકના કચરા જેવા જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો સામાન્ય સ્થિતિમાં પર્યાવરણમાં તેમના મૂળ સ્વરૂપમાં લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે, જોકે ગરમી અને દબાણ તેમને અસર કરી શકે છે.
Exam Tip: ભાર મૂકો કે જૈવ-અવિઘટનીય કચરો સેંકડો કે હજારો વર્ષો સુધી ટકી શકે છે, જે કુદરતી વિઘટન સામેના પ્રતિકારને કારણે લાંબા ગાળાના પર્યાવરણીય નુકસાનનું કારણ બને છે.
Question 2. શોધી કાઢો કે, જૈવ-વિઘટનીય પ્લાસ્ટિકની પર્યાવરણ પર નુકસાનકારક અસર થાય છે કે નહિ?
Answer: પૉલિમર ફેબ્રિક્સ (Polymer fabrics) અને દાંતનું પૂરણ (Dental implants) જૈવ-વિઘટનીય પ્લાસ્ટિક છે. જૈવ-વિઘટનીય પ્લાસ્ટિકની પર્યાવરણ પર નુકસાનકારક અસર નથી.
In simple words: પોલિમર કાપડ અને ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ્સ જેવા જૈવ-વિઘટનીય પ્લાસ્ટિક પર્યાવરણ પર હાનિકારક અસરો કરતા નથી કારણ કે તેઓ કુદરતી રીતે વિઘટિત થઈ શકે છે.
Exam Tip: સમજાવો કે જૈવ-વિઘટનીય પ્લાસ્ટિક કુદરતી ઘટકોમાં વિઘટિત થવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે, આમ પરંપરાગત પ્લાસ્ટિકની સરખામણીમાં પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ઓછું થાય છે.
પ્રવૃત્તિ 15.7 [પા.પુ. પાના નં. 263].
• ઘરમાં નિર્માણ પામતા કચરાના નિકાલ વિશે જાણકારી મેળવવી.
પ્રશ્નો:
Question 1. ઘરમાં ઉત્પન્ન થતા કચરાનું શું થાય છે? શું કોઈ સ્થાન પર કચરો એકઠો કરવા માટેની વ્યવસ્થા છે?
Answer: ઘરમાં ઉત્પન્ન થતો કચરો દરરોજ કચરાપેટી (Dustbin) માં ભેગો કરવામાં આવે છે.
શહેરોમાં મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન દ્વારા, જ્યારે ગામડામાં ગ્રામપંચાયત દ્વારા દૈનિક ધોરણે ઘરે-ઘરેથી કચરો એકત્ર કરી લેવાની વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવેલી છે. ઘરમાં ઉત્પન્ન થતા કચરાને ભેગો કરવા માટે ચોક્કસ સ્થળે મોટા સંગ્રાહક તરીકે કન્ટેનર પણ રાખવામાં આવે છે.
In simple words: ઘરનો કચરો રોજ કચરાપેટીમાં ભેગો કરવામાં આવે છે. શહેરોમાં નગરપાલિકાઓ અને ગામડાઓમાં ગ્રામ પંચાયતો ઘરોમાંથી રોજ કચરો એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા ગોઠવે છે. ઘરનો કચરો ભેગો કરવા માટે અમુક જગ્યાએ મોટા કન્ટેનર પણ રાખવામાં આવે છે.
Exam Tip: શહેરી અને ગ્રામીણ અભિગમો વચ્ચે ભેદ કરીને, પ્રમાણભૂત કચરા સંગ્રહ પ્રણાલીનું વર્ણન કરો અને કામચલાઉ સંગ્રહ માટે ડબ્બા અને મોટા કન્ટેનરના ઉપયોગનો ઉલ્લેખ કરો.
Question 2. સ્થાનીય વ્યવસ્થાપનો (પંચાયત, નગરપાલિકા, આવાસ કલ્યાણ સમિતિ) દ્વારા કચરાનું પ્રબંધન કેવી રીતે કરવામાં આવે છે? શું જૈવ-વિઘટિત અને જૈવ અવિઘટિત કચરાને અલગ અલગ રીતે નિકાલ કરવાની કોઈ પદ્ધતિ છે?
Answer: સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા કચરાનું પ્રબંધન નીચે મુજબ કરવામાં આવે છે:
કચરાના સ્ત્રોત સ્થાનેથી જ જૈવ-વિઘટિત અને જૈવ અવિઘટિત કચરાને અલગ કરવામાં આવે છે.
શહેરોમાં નગરપાલિકાઓ દ્વારા ઘરોમાંથી કચરો એકત્ર કરી, શહેરથી દૂર ખાલી સ્થાનો પર એકઠો કરવામાં આવે છે.
જૈવ-વિઘટનીય કચરો સળગાવવામાં આવતો નથી, કારણ કે તેના દહનથી હવાનું પ્રદૂષણ થાય છે. આ કચરાને જમીનમાં દાટી દઈ તેનું વિઘટન થતાં ખાતરમાં રૂપાંતર કરવામાં આવે છે. પ્લાસ્ટિક, કાચ, ધાતુઓ વગેરે જેવા અવિઘટનીય કચરાને અલગ રાખી તેને ચોક્કસ પુનઃચક્રીયકરણ એકમોમાં મોકલવામાં આવે છે.
કેટલાંક ગામડાઓમાં, સ્થાપિત કરવામાં આવેલા બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં જૈવ-વિઘટનીય કચરાનો ઉપયોગ કરી બાયોગૅસ અને ખાતર બનાવવામાં આવે છે.
In simple words: સ્થાનિક સંસ્થાઓ કચરાનું સંચાલન સ્ત્રોત પર જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ-અવિઘટનીય કચરાને અલગ કરીને કરે છે. જૈવ-વિઘટનીય કચરાને કમ્પોસ્ટ કરવામાં આવે છે અથવા બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, હવાના પ્રદૂષણને રોકવા માટે તેને બાળવાનું ટાળવામાં આવે છે. પ્લાસ્ટિક અને ધાતુ જેવો જૈવ-અવિઘટનીય કચરો રિસાયકલિંગ માટે મોકલવામાં આવે છે.
Exam Tip: દ્વિ-પ્રવાહ કચરા સંગ્રહ પ્રણાલી અને જૈવ-વિઘટનીય (કમ્પોસ્ટિંગ, બાયોગેસ) અને જૈવ-અવિઘટનીય (રિસાયક્લિંગ) કચરાના વિવિધ ભાવિનું વર્ણન કરો, તેમના પર્યાવરણીય ફાયદાઓ પર ભાર મૂકો.
Question 3. એક દિવસ દરમિયાન ઘરમાં કેટલો કચરો ઉત્પન્ન થાય છે? તેમાંથી કેટલો કચરો જેવ-વિઘટનીય છે?
Answer: એક દિવસ દરમિયાન ઘરમાં મોટા પ્રમાણમાં કચરો ઉત્પન્ન થાય છે.
સરેરાશ 1.1થી 3.7 kg / વ્યક્તિ દીઠ કચરો ઉત્પન્ન થાય છે, તેમાંથી મોટા ભાગનો કચરો જૈવ-વિઘટનીય હોય છે અને થોડો જૈવ અવિઘટનીય હોય છે.
In simple words: ઘરોમાં રોજ નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં કચરો ઉત્પન્ન થાય છે, સામાન્ય રીતે વ્યક્તિ દીઠ 1.1 થી 3.7 કિલોગ્રામ. આ કચરાનો મોટાભાગનો ભાગ જૈવ-વિઘટનીય હોય છે, જેમાં ઓછો ભાગ જૈવ-અવિઘટનીય હોય છે.
Exam Tip: દૈનિક ઘરગથ્થુ કચરા ઉત્પાદનનો અંદાજ આપો અને જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ-અવિઘટનીય ઘટકોના સામાન્ય પ્રમાણની નોંધ લો.
Question 4. વર્ગખંડમાં પ્રતિદિન કેટલો કચરો ઉત્પન્ન થાય છે? તેમાંથી કેટલો કચરો જૈવ અવિઘટનીય હોય છે?
Answer: વર્ગખંડમાં પ્રતિદિન મોટા પ્રમાણમાં જૈવ-વિઘટનીય કચરો ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાંથી જૈવ અવિઘટનીય કચરો ખૂબ ઓછા પ્રમાણમાં હોય છે.
In simple words: વર્ગખંડોમાં રોજ મોટી માત્રામાં જૈવ-વિઘટનીય કચરો ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં જૈવ-અવિઘટનીય કચરાનો ભાગ ખૂબ ઓછો હોય છે. આ મોટાભાગે કાગળ, ખોરાકના અવશેષો વગેરે હોય છે.
Exam Tip: કાગળ, પેન્સિલના છોલ અને ખોરાકના અવશેષો જેવા સામાન્ય વર્ગખંડના કચરાને જૈવ-વિઘટનીય તરીકે ધ્યાનમાં લો, જ્યારે પ્લાસ્ટિક રેપર જેવી ન્યૂનતમ વસ્તુઓ જૈવ-અવિઘટનીય હોઈ શકે છે.
Question 5. કચરાના નિકાલ માટેના ઉપાયો જણાવો.
Answer: કચરાના નિકાલ માટેના ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
જૈવ-વિઘટનીય કચરો ખાડામાં દાટી દઈ તેમાંથી વિઘટકોની કાર્ય-પદ્ધતિથી ખાતર ઉત્પન્ન થાય છે. આ ખાતર બગીચામાં ઉપયોગ કરી શકાય છે.
જૈવ અવિઘટનીય કચરાને અલગ એકત્ર કરી, તેના પુનઃચક્રીયકરણ માટે યોગ્ય નિકાલ વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે.
In simple words: કચરાના નિકાલ માટે, જૈવ-વિઘટનીય કચરાને ખાડાઓમાં કમ્પોસ્ટ કરીને બગીચાઓ માટે ખાતર બનાવી શકાય છે. જૈવ-અવિઘટનીય કચરાને અલગથી ભેગો કરીને યોગ્ય રિસાયક્લિંગ માટે મોકલવો જોઈએ.
Exam Tip: જૈવ-વિઘટનીય (કમ્પોસ્ટિંગ) અને જૈવ-અવિઘટનીય (રિસાયક્લિંગ) કચરા માટેના નિકાલની પદ્ધતિઓ વચ્ચે તફાવત કરો, ટકાઉ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ અભિગમો પર ભાર મૂકો.
પ્રવૃત્તિ 15.8 [પા.પુ. પાના નં. 263]
• સુએઝ ટ્રીટમેન્ટની વ્યવસ્થાની જાણકારી મેળવવી.
પ્રશ્નો:
Question 1. તમારા વિસ્તારમાં સુએઝ ટ્રીટમેન્ટની કોઈ વ્યવસ્થા છે? શું ત્યાં એ વ્યવસ્થા છે કે સ્થાનિક જળાશય તેમજ અન્ય જળસ્રોત – ટ્રીટમેન્ટ વગરના સુએઝથી પ્રદૂષિત તો નથી થતા ને? તે શોધો.
Answer: અમારા શહેરમાં ભૂગર્ભ ગટર-લાઇનની વ્યવસ્થા છે. આંતરિક રીતે જોડાયેલી આ ગટર-લાઇન વડે સુએઝ કચરાને દૂરના સ્થળે આવેલા સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં લઈ જવામાં આવે છે. આ પ્લાન્ટમાં સુએઝની ટ્રીટમેન્ટ કરી તેને બિનહાનિકારક સ્વરૂપમાં ફેરવવામાં આવે છે.
સુએઝ વડે સ્થાનિક જળાશય તેમજ અન્ય જળસ્રોત પ્રદૂષિત થતાં નથી, કારણ કે સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં સૌપ્રથમ સુએઝ કચરાની ટ્રીટમેન્ટ કરવામાં આવે છે. આ દરમિયાન પાણીનું ક્લોરિનેશન કરી તેને જંતુમુક્ત કરવામાં આવે છે. તેમાંથી નાઇટ્રેટ અને ફૉસ્ફટ જેવી અશુદ્ધિઓને દૂર કરી સિંચાઈ માટે પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
In simple words: અમારા શહેરમાં ભૂગર્ભ ગટર વ્યવસ્થા છે જે ગંદા પાણીને ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં મોકલે છે જ્યાં તેને હાનિકારક બનાવવામાં આવે છે. સ્થાનિક જળાશયો પ્રદૂષિત થતા નથી કારણ કે ગંદા પાણીને ટ્રીટ કરવામાં આવે છે અને જંતુનાશક રસાયણો દ્વારા જંતુમુક્ત કરવામાં આવે છે, પછી તેને સિંચાઈ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
Exam Tip: ગંદાપાણીના શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો, જેમાં પ્રારંભિક સંગ્રહ, પ્લાન્ટમાં શુદ્ધિકરણ, જીવાણુનાશક માટે ક્લોરિનેશન અને પુનઃઉપયોગ અથવા સુરક્ષિત નિકાલ પહેલાં પ્રદૂષકોને દૂર કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
Question 2. તમારા વિસ્તારના સ્થાનિક ઉદ્યોગો તેમના દ્વારા સર્જાતા કચરાની ટ્રીટમેન્ટ કેવી રીતે કરે છે તે શોધો. શું ત્યાં આ બાબતનું પ્રબંધન છે કે જેનાથી સુનિશ્ચિત થઈ શકે કે, આ પદાર્થો ભૂમિ અને પાણીનું પ્રદૂષણ કરતા નથી?
Answer: સ્થાનિક ઉદ્યોગો સ્થાનિક જળસ્રોતમાં તેમનો કચરો મુક્ત કરતાં પહેલાં તેની ટ્રીટમેન્ટ કરવા માટે કાયદાકીય રીતે બંધાયેલા છે, પરંતુ ઉદ્યોગો તેમના માટે નક્કી કરાયેલા નિયમો અને સિદ્ધાંતોનું પાલન કરતા નથી. ઔદ્યોગિક કચરો હજુ પણ પ્રદૂષકો ધરાવતો હોય છે. આથી દ્વારા ભૂમિ અને પાણીનું પ્રદૂષણ થાય છે.
In simple words: સ્થાનિક ઉદ્યોગોને કાયદા દ્વારા તેમના કચરાને સ્થાનિક જળાશયોમાં છોડતા પહેલાં શુદ્ધ કરવાની જરૂર છે. જોકે, ઘણા ઉદ્યોગો આ નિયમોનું પાલન કરતા નથી, અને તેમનો ઔદ્યોગિક કચરો હજુ પણ પ્રદૂષકો ધરાવે છે, જેનાથી જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ થાય છે.
Exam Tip: ઔદ્યોગિક કચરાના શુદ્ધિકરણ માટેની કાનૂની આવશ્યકતાઓ અને બિન-પાલનની વાસ્તવિકતા વચ્ચેના અંતરને પ્રકાશિત કરો, જેનાથી સારવાર ન કરાયેલા કચરાના કારણે નોંધપાત્ર પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ (જમીન અને પાણી) થાય છે.
પ્રવૃત્તિ 15.9 [પા.પુ. પાના નં. 264]
• ઇલેક્ટ્રોનિક કચરા (ઇ-વેસ્ટ)માં હાનિકારક દ્રવ્યોની માહિતી મેળવવી. સાધનો :
• પુસ્તકાલય, ઈન્ટરનેટ, સમાચારપત્રો
પ્રશ્નો:
Question 1. નકામી ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓનો નિકાલ કરતી વખતે તેમાં કયા હાનિકારક પદાર્થો હોય છે? આ પદાર્થો પર્યાવરણને કઈ રીતે અસર પહોંચાડે છે?
Answer: જ્યારે આપણે નકામી ઇલેક્ટ્રૉનિક વસ્તુઓનો નિકાલ કરતાં હોઈએ ત્યારે તેમાં પ્લાસ્ટિક અને સિલિકોનથી બનેલી ઇલેક્ટ્રૉનિક ચીપ ઉપરાંત તાંબુ અને ઍલ્યુમિનિયમ જેવાં હાનિકારક દ્રવ્યોથી બનેલી વસ્તુઓ હોય છે.
આ દ્રવ્યો જૈવ અવિઘટનીય હોય છે અને પર્યાવરણમાં લાંબો સમય ફેરફાર પામ્યા વગર જળવાઈ રહે છે.
In simple words: જૂના ઇલેક્ટ્રોનિક્સનો નિકાલ કરતી વખતે, પ્લાસ્ટિક, સિલિકોન ચિપ્સ, કોપર અને એલ્યુમિનિયમ જેવા હાનિકારક પદાર્થો હાજર હોય છે. આ સામગ્રી જૈવ-અવિઘટનીય છે અને પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી વિઘટિત થયા વિના રહે છે, જેનાથી પ્રદૂષણ થાય છે.
Exam Tip: ઇ-કચરામાં જોવા મળતા સામાન્ય જોખમી પદાર્થો (પ્લાસ્ટિક, ભારે ધાતુઓ) ની સૂચિ બનાવો અને જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષકો તરીકે તેમની અસર સમજાવો જે લાંબા સમય સુધી જમીન અને પાણીને દૂષિત કરી શકે છે.
Question 2. પ્લાસ્ટિકનું પુનઃચક્રીયકરણ કઈ રીતે થાય છે? શું પ્લાસ્ટિકના પુનઃચક્રીયકરણથી પર્યાવરણને કોઈ નુકસાન થાય છે?
Answer: પ્લાસ્ટિકને કચરામાંથી છૂટું પાડીને રીસાઇક્લિંગ યુનિટમાં મોકલવામાં આવે છે. આ પ્લાસ્ટિક કચરાને ધોઈને સ્વચ્છ કરીને ઊંચા તાપમાને પીગાળવામાં આવે છે. પછી, તેને અલગ-અલગ પ્લાસ્ટિકની ચીજો બનાવવા માટે મોલ્ડમાં (Remoulded) ઢાળવામાં આવે છે. આ રીસાઇક્લિંગ પ્રક્રિયા વાતાવરણમાંથી પ્લાસ્ટિકના કચરાને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. હાલમાં, પ્લાસ્ટિકના કચરાનો ઉપયોગ પૉલિમર પ્લાસ્ટિક શેડ બનાવવામાં પણ થાય છે. જોકે, આ પ્રક્રિયા પર્યાવરણને થોડું નુકસાન પહોંચાડે છે.
In simple words: પ્લાસ્ટિકને કચરામાંથી અલગ કરીને રીસાઇક્લિંગ માટે ગરમ કરી પીગાળવામાં આવે છે, જેથી નવી વસ્તુઓ બનાવી શકાય. આનાથી કચરો ઓછો થાય છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયા થોડું પર્યાવરણીય નુકસાન પણ કરે છે.
Exam Tip: When describing a process like recycling, ensure you list the steps in a clear, sequential order. Also, address all parts of the question, including both the method and the environmental impact.
Free study material for Science
GSEB Solutions Class 10 Science Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ
Students can now access the GSEB Solutions for Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ prepared by teachers on our website. These solutions cover all questions in exercise in your Class 10 Science textbook. Each answer is updated based on the current academic session as per the latest GSEB syllabus.
Detailed Explanations for Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ
Our expert teachers have provided step-by-step explanations for all the difficult questions in the Class 10 Science chapter. Along with the final answers, we have also explained the concept behind it to help you build stronger understanding of each topic. This will be really helpful for Class 10 students who want to understand both theoretical and practical questions. By studying these GSEB Questions and Answers your basic concepts will improve a lot.
Benefits of using Science Class 10 Solved Papers
Using our Science solutions regularly students will be able to improve their logical thinking and problem-solving speed. These Class 10 solutions are a guide for self-study and homework assistance. Along with the chapter-wise solutions, you should also refer to our Revision Notes and Sample Papers for Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ to get a complete preparation experience.
FAQs
The complete and updated GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 10 Science are as per latest GSEB curriculum.
Yes, our experts have revised the GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Science concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using GSEB language because GSEB marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 10 Science. You can access GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 15 આપણું પર્યાવરણ in printable PDF format for offline study on any device.