GSEB Class 10 Science Solutions Chapter 14 ઊર્જાના સ્ત્રોતો

સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

Question 1. સોલર વૉટર હીટરનો ઉપયોગ આપણે ક્યારે કરી શકીએ નહિ?
(a) તડકાવાળો દિવસ
(b) વાદળાવાળો દિવસ
(C) ગરમ દિવસ
(d) પવનવાળો દિવસ
Answer: (b) વાદળાવાળો દિવસ
In simple words: આપણે વાદળછાયા દિવસે સોલર વૉટર હીટરનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી, કારણ કે સૂર્યપ્રકાશ પૂરતો મળતો નથી.

Exam Tip: સોલર વૉટર હીટર અને સોલર કૂકર જેવા ઉપકરણો સૂર્યપ્રકાશ પર આધાર રાખે છે, તેથી વાદળછાયા દિવસોમાં તે અસરકારક રહેતા નથી.

Question 2. નીચેના પૈકી કયું જૈવભાર ઊર્જાસ્ત્રોતનું ઉદાહરણ નથી?
(a) લાકડું
(b) ગોબરગેસ
(C) ન્યુક્લિયર ઊર્જા
Answer: (c) ન્યુક્લિયર ઊર્જા
In simple words: ન્યુક્લિયર ઊર્જા જૈવભારમાંથી બનતી નથી, જ્યારે લાકડું અને ગોબરગેસ જીવંત વસ્તુઓમાંથી બને છે.

Exam Tip: જૈવભાર ઊર્જા એ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના કચરામાંથી મળતી ઊર્જા છે, જ્યારે ન્યુક્લિયર ઊર્જા અણુઓના વિભાજનથી મળે છે.

Question 3. જેટલા ઊર્જાસ્ત્રોતોનો આપણે ઉપયોગ કરીએ છીએ તેમાંથી મોટા ભાગે સંગૃહીત સૌર-ઊર્જાને દર્શાવે છે. નીચેના પૈકી કયો ઊર્જાસ્ત્રોત, અંતે સૌર-ઊર્જામાંથી મળેલ નથી?
(a) ભૂતાપીય ઊર્જા
(b) પવન-ઊર્જા
(c) ન્યુક્લિયર ઊર્જા
(d) જૈવભાર
Answer: (c) ન્યુક્લિયર ઊર્જા
In simple words: ન્યુક્લિયર ઊર્જા સૂર્યપ્રકાશમાંથી મળતી નથી, જ્યારે અન્ય ઊર્જાઓ કોઈને કોઈ રીતે સૂર્ય સાથે જોડાયેલી છે.

Exam Tip: સૌર-ઊર્જા એ મોટાભાગના અન્ય ઊર્જાસ્ત્રોતોનો મુખ્ય આધાર છે. ન્યુક્લિયર ઊર્જા અને ભૂતાપીય ઊર્જા સૂર્યપ્રકાશ પર આધારિત નથી.

Question 4. પ્રત્યક્ષ ઊર્જાસ્ત્રોતોના રૂપમાં અશ્મીભૂત બળતણ અને સૂર્યની સરખામણી કરો તથા તફાવત લખો.
Answer:

Exam Tip: તફાવત લખતી વખતે, બંને સ્રોતોના ગુણધર્મો અને પર્યાવરણીય અસરોને સ્પષ્ટપણે સરખાવવા જોઈએ.

Question 5. ઊર્જાસ્ત્રોતના સ્વરૂપમાં જૈવભાર અને જળવિદ્યુતની સરખામણી કરો તથા તેમની વચ્ચેના તફાવત લખો.
Answer:

Exam Tip: જૈવભાર અને જળવિદ્યુત બંને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાસ્રોત છે, પરંતુ તેમની પર્યાવરણીય અસર અને પ્રારંભિક ખર્ચમાં તફાવત હોય છે.

Question 6. નીચેનામાંથી ઊર્જા પ્રાપ્ત કરવામાં કઈ મર્યાદાઓ છે?
(b) તરંગો
(c) ભરતી
Answer:

Exam Tip: દરેક ઊર્જાસ્રોતની પોતાની મર્યાદાઓ હોય છે, જે તેની વ્યવહારિકતા અને આર્થિકતાને અસર કરે છે. આ મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને જવાબ આપવો જોઈએ.

Question 7. ઊર્જાસ્ત્રોતોનું નીચે દર્શાવેલ વર્ગોમાં કયા આધાર પર વર્ગીકરણ કરશો?
(a) પુનઃપ્રાપ્ય અને પુનઃ અપ્રાપ્ય
(b) ખૂટી જાય તેવા અને અખૂટ
Answer: ઊર્જાસ્ત્રોતોનું વર્ગીકરણ તેમની ઉપલબ્ધતા અને ફરીથી ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા પર આધારિત છે.
(a) પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાસ્ત્રોતો તે છે જેનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય છે અથવા જે કુદરતી રીતે ભરાઈ જાય છે, જેમ કે સૂર્ય ઊર્જા, પવન ઊર્જા, જળ ઊર્જા. પુનઃ અપ્રાપ્ય ઊર્જાસ્ત્રોતો તે છે જે એકવાર ઉપયોગ કર્યા પછી ફરીથી બનાવી શકાતા નથી, જેમ કે કોલસો, પેટ્રોલિયમ.
(b) ખૂટી જાય તેવા ઊર્જાસ્ત્રોતો તે છે જેનો ભંડાર મર્યાદિત છે અને તે સમાપ્ત થઈ શકે છે, જેમ કે અશ્મીભૂત બળતણ. અખૂટ ઊર્જાસ્ત્રોતો તે છે જેનો ભંડાર અમર્યાદિત છે અને તે ક્યારેય સમાપ્ત થતા નથી, જેમ કે સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા.
In simple words: ઊર્જાસ્ત્રોતોને બે મુખ્ય જૂથોમાં વહેંચી શકાય છે: એક જે વારંવાર વાપરી શકાય છે (પુનઃપ્રાપ્ય અથવા અખૂટ), અને બીજો જે એકવાર વાપર્યા પછી ખતમ થઈ જાય છે (પુનઃ અપ્રાપ્ય અથવા ખૂટી જાય તેવા).

Exam Tip: વર્ગીકરણ કરતી વખતે, દરેક શ્રેણીમાં આવતા ઊર્જાસ્ત્રોતોના ઉદાહરણો આપવા અને તેમની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ સ્પષ્ટ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 8. ઊર્જાના આદર્શ સોતમાં કયા ગુણો હોય છે?
Answer: નીચેની લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતા સ્ત્રોતને ઊર્જાનો ઉત્તમ સ્રોત કહે છે:

• તે એકમ કદ અથવા દ્રવ્યમાનદીઠ વધારે માત્રામાં કાર્ય કરે.
• તે સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય.
• તે સંગ્રહ તથા પરિવહનમાં સરળ હોય.
• તે સસ્તો હોય.

Exam Tip: આદર્શ ઊર્જાસ્ત્રોતના ગુણો તેની કાર્યક્ષમતા, ઉપલબ્ધતા, સુરક્ષા અને આર્થિકતા પર આધાર રાખે છે. જવાબમાં આ મુખ્ય મુદ્દાઓ આવરી લેવા જોઈએ.

Question 9. સૌરકૂકરના ઉપયોગથી કયા લાભ તથા હાનિ થાય છે? શું તેવાં પણ સ્થળો છે, જ્યાં સૌરકૂકરની ઉપયોગિતા મર્યાદિત હશે?
Answer:

સૌરકૂકરના ઉપયોગથી

લાભ

• તેના ઉપયોગથી કોઈ પ્રકારનું પ્રદૂષણ થતું નથી.
• તેમાં નવીનીકરણીય અને અક્ષય ઊર્જાસ્રોતનો ઉપયોગ થાય છે.
• તેમાં રસોઈ બનાવતી વખતે ખોરાકનાં પોષણ મૂલ્યો જળવાઈ રહે છે, કારણ કે રસોઈ બનવાની ક્રિયા પ્રમાણમાં નીચા તાપમાને થાય છે.

હાનિ

• તેનો ઉપયોગ રાત્રિના સમયે અને વાદળછાયા વાતાવરણના ગાળામાં કરી શકાતો નથી.
• તેમાં રસોઈ બનતાં વધારે સમય લાગે છે.
• સૂર્યકિરણોને પરાવર્તિત કરતા અરીસાનું સતત નિરીક્ષણ અને વારંવાર તેની દિશા બદલતા રહેવું પડે છે.
• શેકવા માટે તેમજ રોટલી બનાવવા માટે તે ઉપયોગી નથી.

હા, સૌરકૂકરની ઉપયોગિતા અમુક સ્થળોએ મર્યાદિત હોય છે, જેમ કે:

• જે સ્થળોએ સૂર્યપ્રકાશ પૂરતો ન મળતો હોય (દા.ત., ધ્રુવીય પ્રદેશો અથવા ઘાટા જંગલવાળા વિસ્તારો).
• જે સ્થળોએ વાદળછાયું વાતાવરણ વધુ સમય માટે રહેતું હોય.
• જે સ્થળોએ રાત્રે રસોઈ બનાવવાની જરૂર હોય.
• જ્યાં ઝડપથી રસોઈ બનાવવાની જરૂર હોય.

Exam Tip: સૌરકૂકરના ફાયદા અને મર્યાદાઓ બંનેને સમજવા અને કયા સંજોગોમાં તેની ઉપયોગિતા ઓછી થાય છે તે સ્પષ્ટ કરવું અગત્યનું છે.

Question 10. ઊર્જાની વધતી જતી માંગની પર્યાવરણીય અસર શું છે? ઊર્જાનો વપરાશ ઓછો કરવા માટે તમે કયા ઉપાયો સૂચવશો?
Answer: ઊર્જાની માંગ દિવસે દિવસે વધતી જાય છે. કોઈ પણ ઊર્જાસ્રોતનો ઉપયોગ કે શોષણ પર્યાવરણ પર વધારે કે ઓછા પ્રમાણમાં હાનિકારક અસર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, અશ્મીભૂત બળતણ વાયુ-પ્રદૂષણ કરે છે. તેના દ્વારા ગ્રીનહાઉસ અસર, ઍસિડ વર્ષા વગેરે અસરો સર્જાય છે. પાણીની સ્થિતિ-ઊર્જામાંથી વિદ્યુત-ઉત્પાદન માટે બંધ બનાવતાં મોટાં નિવસનતંત્રોનો નાશ થાય છે. જૈવભારના દહનથી પણ પ્રદૂષણ થાય છે.

ઊર્જાનો વપરાશ ઓછો કરવા માટેના ઉપાયો:

1. વ્યક્તિગત વાહનોનો દૈનિક ઉપયોગ ઘટાડી શક્ય હોય ત્યાં સુધી જાહેર પરિવહન સેવાનો ઉપયોગ કરવો.
2. જરૂર ન હોય ત્યારે બલ્બ, પંખા અને અન્ય વીજ-ઉપકરણોનો પ્રવાહ / સ્વિચ બંધ રાખવામાં આવે.
3. સૌરકૂકર, સોલર વૉટર હીટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે.
4. ટ્રાફિક સિગ્નલ પાસે લાલ લાઇટ હોય ત્યારે વાહન બંધ રાખવું.
5. CNG, બાયોગૅસ જેવા ઓછા પ્રદૂષણકારી બળતણનો ઉપયોગ વધારવો.

Exam Tip: ઊર્જાની પર્યાવરણીય અસરો સમજાવતી વખતે, ગ્રીનહાઉસ અસર અને ઇકોસિસ્ટમના વિનાશ જેવા મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકો. ઉપાયો વ્યવહારુ અને સરળ હોવા જોઈએ.

GSEB Class 10 Science ઊર્જાના સ્ત્રોતો Intext Questions and Answers

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં.243)

Question 1. ઊર્જાનો ઉત્તમ સ્ત્રોત કોને કહે છે?
Answer: નીચેની લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતા સ્ત્રોતને ઊર્જાનો ઉત્તમ સ્રોત કહે છે:

• તે એકમ કદ અથવા દ્રવ્યમાનદીઠ વધારે માત્રામાં કાર્ય કરે.
• તે સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય.
• તે સંગ્રહ તથા પરિવહનમાં સરળ હોય.
• તે સસ્તો હોય.

Exam Tip: આદર્શ ઊર્જાસ્ત્રોતના ગુણો તેની કાર્યક્ષમતા, ઉપલબ્ધતા, સુરક્ષા અને આર્થિકતા પર આધાર રાખે છે. આ મુદ્દાઓને યાદ રાખવા જરૂરી છે.

Question 2. ઉત્તમ બળતણ કોને કહે છે?
Answer: જે બળતણ:

• ધુમાડો કે રાખ ઉત્પન્ન કર્યા વગર સંપૂર્ણ દહન પામે,
• ઓછી માત્રામાં દહન દરમિયાન વધારે માત્રામાં ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે,
• સરળતાથી પ્રાપ્ત અને સસ્તું હોય,
• પ્રદૂષણ ન કરતું હોય તેમજ કોઈ અવશેષ બાકી ન રાખે, તેને ઉત્તમ બળતણ કહે છે.

Exam Tip: સારા બળતણના ગુણધર્મો તેની કાર્યક્ષમતા, પર્યાવરણીય અસર અને આર્થિકતા પર આધાર રાખે છે. આ ગુણધર્મોને યાદ રાખવાથી જવાબ લખવામાં મદદ મળે છે.

Question 3. જો તમે તમારા ભોજનને ગરમ કરવા માટે કોઈ પણ ઊર્જાસ્ત્રોતનો ઉપયોગ કરી શકો છો, તો તમે કોનો ઉપયોગ કરશો : અને કેમ?
Answer: જો ગામડામાં રહેતા હોઈએ, તો ભોજનને ગરમ કરવા માટે ગોબરગેસનો ઉપયોગ કરીશું, કારણ કે તે ઉચ્ચ કેલરી ક્ષમતા ધરાવતું બળતણ છે અને સસ્તું પણ છે. તે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે અને કચરાનો ઉપયોગ કરીને બને છે.

જો શહેરમાં રહેતા હોઈએ, તો ભોજન ગરમ કરવા માટે LPG અથવા ઓવન કે માઈક્રોવેવનો ઉપયોગ કરીશું, કારણ કે LPG પ્રદૂષણ રહિત છે. ઓવન કે માઈક્રોવેવ વધારે પસંદગીપાત્ર છે, કારણ કે તેમાં ભોજન ગરમ કરતી વખતે ખોરાકની પોષણક્ષમતા જળવાઈ રહે છે અને તે ઝડપી પણ છે.

Exam Tip: આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતી વખતે, સ્થાનિક ઉપલબ્ધતા, ખર્ચ, પર્યાવરણીય અસર અને કાર્યક્ષમતા જેવા પરિબળોને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં.248]

Question 1. અશ્મી બળતણના ગેરલાભ શું છે?
Answer: અશ્મી બળતણના ગેરલાભ નીચે મુજબ છે:

1. તે પુનઃ અપ્રાપ્ય ઊર્જાસ્રોત છે, જેનો ભંડાર મર્યાદિત છે અને એક દિવસ સમાપ્ત થઈ જશે.
2. તેના દહનથી વાયુ પ્રદૂષણ થાય છે, જેમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, નાઇટ્રોજન ઑક્સાઇડ અને સલ્ફર ઑક્સાઇડ જેવા હાનિકારક વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
3. આ વાયુઓ ગ્લોબલ વોર્મિંગ, એસિડ વર્ષા અને શ્વસન સંબંધિત રોગોનું કારણ બને છે.
4. અશ્મીભૂત બળતણના નિષ્કર્ષણ અને પરિવહનમાં પણ પર્યાવરણીય નુકસાન થાય છે.

Exam Tip: અશ્મીભૂત બળતણના ગેરલાભોમાં પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ, સંસાધનોની મર્યાદા અને સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસરોનો સમાવેશ થાય છે. આ મુદ્દાઓ સ્પષ્ટપણે દર્શાવવા જોઈએ.

Question 2. શા માટે આપણે ઊર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોત તરફ નજર દોડાવીએ છીએ?
Answer: આપણે ઊર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોત તરફ ધ્યાન આપીએ છીએ કારણ કે ઊર્જાની વધતી જતી માંગ મુખ્યત્વે અશ્મીભૂત બળતણથી પૂરી કરવામાં આવે છે. આપણી તકનીકો મુખ્યત્વે કોલસા અને પેટ્રોલિયમ જેવા બળતણના ઉપયોગ માટે વિકસાવેલી છે, પરંતુ અશ્મીભૂત બળતણ પુનઃ અપ્રાપ્ય સ્રોત છે. તેનો ભંડાર મર્યાદિત છે તેમજ તેના નિર્માણમાં લાખો વર્ષોનો સમય થાય છે. અત્યારના ચિંતાજનક દરે જો તેનો ઉપયોગ થતો રહેશે તો નજીકના ભવિષ્યમાં આ સ્રોતો સમાપ્ત થઈ જશે. આ સંકટને ટાળવા માટે અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે આપણે વૈકલ્પિક સ્ત્રોત તરફ ધ્યાન આપીએ છીએ.

Exam Tip: વૈકલ્પિક ઊર્જાસ્રોત તરફ વળવાના મુખ્ય કારણોમાં અશ્મીભૂત બળતણની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતા અને પર્યાવરણીય અસરોનો સમાવેશ થાય છે.

Question 3. ઊર્જાના પરંપરાગત ઉપયોગને આપણી સગવડતા માટે કેવા ફેરફાર કરાયા છે?
Answer: ઊર્જાના પરંપરાગત ઉપયોગને આપણી સગવડતા માટે નીચે મુજબના ફેરફારો કરાયા છે:

1. પવન-ઊર્જા: પવન-ઊર્જાના પરંપરાગત ઉપયોગને પવનચક્કી અને પવન-ઊર્જા ફાર્મ સ્થાપી વિદ્યુત-ઉત્પાદન માટે સુધારવામાં આવ્યા છે.
2. જળ-ઊર્જા: પાણી-ઊર્જાના પરંપરાગત ઉપયોગને બંધ બાંધી, તેમાંથી નીચે પડતા પાણીની સ્થિતિ-ઊર્જાનું વિદ્યુત-ઊર્જામાં રૂપાંતર કરવા સુધારવામાં આવ્યા છે.
3. જૈવભાર: લાકડાં અને છાણાં જેવા પરંપરાગત જૈવભારને બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં રૂપાંતરિત કરીને વધુ કાર્યક્ષમ બળતણ મેળવવામાં આવે છે.

Exam Tip: પરંપરાગત ઊર્જાસ્રોતોને આધુનિક તકનીકો દ્વારા વધુ કાર્યક્ષમ અને ઉપયોગી બનાવવામાં આવ્યા છે. આ સુધારાઓને ઉદાહરણો સાથે સમજાવો.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 253)

Question 1. સૌરકૂકર માટે કયો અરીસો અંતર્ગોળ, બહિર્ગોળ કે સમતલ સૌથી વધારે યોગ્ય છે?
Answer: સૌરકૂકર માટે અંતર્ગોળ (Concave) અરીસો સૌથી વધારે યોગ્ય છે, કારણ કે તે મોટા પ્રમાણમાં સૂર્યકિરણોને સૌરકૂકરમાં એકત્રિત કરે છે, જેનાથી તાપમાન વધે છે અને ભોજન ઝડપથી રંધાય છે.

Exam Tip: અંતર્ગોળ અરીસાની ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા (ફોકસિંગ પ્રોપર્ટી) સૌરકૂકરમાં ગરમી વધારવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ મુદ્દો સ્પષ્ટપણે જણાવો.

Question 2. મહાસાગરમાંથી પ્રાપ્ત થતી ઊર્જાની કઈ મર્યાદાઓ છે?
Answer: મહાસાગરમાંથી પ્રાપ્ત થતી ઊર્જાની મર્યાદાઓ:

1. ભરતી ઊર્જા માટે બંધ બનાવી શકાય તેવાં સ્થળો ખૂબ જ મર્યાદિત છે. આ માટે યોગ્ય ભૂગોળની જરૂર પડે છે.
2. સમુદ્રતટ જ્યાં તીવ્ર પવનો ફૂંકાતા હોય ત્યાં જ તરંગઊર્જા મેળવી શકાય છે, જે દરેક જગ્યાએ શક્ય નથી.
3. કાર્યક્ષમ વ્યાવસાયિક રીતે સમુદ્રતાપીય ઊર્જાનો ઉપયોગ કે શોષણ મુશ્કેલ છે, કારણ કે આ માટે મોટા પાયે જટિલ તકનીકની જરૂર પડે છે.

Exam Tip: મહાસાગર આધારિત ઊર્જાસ્રોતોની મર્યાદાઓ તેમની ભૌગોલિક જરૂરિયાતો, તકનીકી પડકારો અને ખર્ચ સાથે સંબંધિત છે.

Question 3. ભૂતાપીય ઊર્જા એટલે શું?
Answer: ભૂમિમાં ગરમ બિંદુઓના વિસ્તારમાં એકત્રિત બાષ્પ સ્વરૂપી ઊર્જાને ભૂતાપીય ઊર્જા કહે છે. પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલી ગરમીનો ઉપયોગ કરીને આ ઊર્જા મેળવવામાં આવે છે. આ ઊર્જા ગરમ પાણીના ઝરણાં અને ગીઝરના રૂપમાં જોવા મળે છે.

Exam Tip: ભૂતાપીય ઊર્જા એ પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાંથી મળતી ગરમી છે, જે સામાન્ય રીતે જ્વાળામુખી વિસ્તારોમાં વધુ જોવા મળે છે. તેને વરાળના રૂપમાં મેળવી વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.

Question 4. ન્યુક્લિયર ઊર્જાના ફાયદાઓ કયા છે?
Answer: ન્યુક્લિયર ઊર્જાના ફાયદાઓ:

1. અન્ય પરંપરાગત સ્રોતની સાપેક્ષે ઘણી વધારે ન્યુક્લિયર ઊર્જા ઉત્પન્ન કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુરેનિયમના એક પરમાણુના વિખંડન દરમિયાન મુક્ત થતી ઊર્જા, કોલસામાં એક કાર્બન પરમાણુના દહનથી મળતી ઊર્જા કરતાં 10 મિલિયન ગણી વધુ હોય છે.
2. જળવિદ્યુત પ્લાન્ટ કે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ દ્વારા ઊર્જા મેળવવા માટે જરૂરી જગ્યા કરતાં ન્યુક્લિયર ઊર્જાની પ્રાપ્તિ માટે ઓછી જગ્યા જોઈએ છે. તેથી જમીનની બચત થાય છે.
3. તે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ મુક્ત ઊર્જા છે, કારણ કે તેનાથી ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ઉત્પન્ન થતા નથી.

Exam Tip: ન્યુક્લિયર ઊર્જાના મુખ્ય ફાયદાઓમાં તેની ઉચ્ચ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા, ઓછી જગ્યાની જરૂરિયાત અને પ્રદૂષણ-મુક્ત સ્વરૂપનો સમાવેશ થાય છે, જોકે સલામતી એક પડકાર છે.

Question 5. ઊર્જાસ્ત્રોતની પસંદગી કયાં પરિબળો પર આધાર રાખે છે?
Answer: ઊર્જાસ્રોતની પસંદગી નીચેનાં પરિબળો પર આધાર રાખે છે:

• સ્રોતમાંથી ઊર્જાપ્રાપ્તિની સરળતા: ઊર્જાસ્રોત કેટલો સરળતાથી અને ક્યાં મળી શકે છે.
• ઊર્જાસ્રોતમાંથી ઊર્જા પ્રાપ્ત કરવામાં આર્થિક ફાયદો: ઊર્જા મેળવવાનો ખર્ચ કેટલો છે અને તે કેટલો આર્થિક રીતે ફાયદાકારક છે.
• ઊર્જા પ્રાપ્ત કરવા માટે ઉપલબ્ધ સાધનોની કાર્યક્ષમતા: ઉપકરણો કેટલી સારી રીતે ઊર્જાને રૂપાંતરિત કરી શકે છે.
• ઊર્જાસ્રોતના ઉપયોગ દરમિયાન પર્યાવરણને થતી હાનિ વગેરે: તે પર્યાવરણને કેટલું નુકસાન પહોંચાડે છે.

Exam Tip: ઊર્જાસ્રોતની પસંદગી કરતી વખતે, હંમેશા તેની ઉપલબ્ધતા, ખર્ચ, કાર્યક્ષમતા અને પર્યાવરણીય અસર જેવા પરિબળોને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ.

Question 6. પ્રદૂષણ રહિત બે ઊર્જાસ્રોતનાં નામ આપો. તમારી દષ્ટિએ તે પૈકી કયું ઉત્તમ છે? શા માટે?
Answer: પ્રદૂષણ રહિત બે ઊર્જાસ્રોત CNG (કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ) અને સોલર સેલ છે.

CNG સ્વચ્છ બળતણ છે. તે અન્ય બળતણની તુલનામાં વધારે સ્વચ્છ છે, કારણ કે તે ઓછું પ્રદૂષણ કરે છે.

સોલર સેલનો ઉપયોગ પ્રદૂષણ રહિત છે, પરંતુ તેની બનાવટની પ્રક્રિયા પર્યાવરણને નુકસાન કરી શકે છે. જોકે, એકવાર બની ગયા પછી તે સ્વચ્છ ઊર્જા આપે છે.

મારી દ્રષ્ટિએ સોલર સેલ ઉત્તમ છે, કારણ કે તે સૂર્યના અખૂટ ભંડારનો ઉપયોગ કરે છે અને તેનાથી વાયુ પ્રદૂષણ થતું નથી. જોકે તેની પ્રારંભિક સ્થાપના ખર્ચ વધુ હોય છે, લાંબા ગાળે તે પર્યાવરણ માટે વધુ લાભદાયી છે.

Exam Tip: પ્રદૂષણ રહિત ઊર્જાસ્રોતોની ચર્ચા કરતી વખતે, તેમના ફાયદા અને મર્યાદાઓ બંનેને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ. કયો સ્ત્રોત ઉત્તમ છે તે સમજાવતી વખતે કારણો સ્પષ્ટ કરવા.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં 253]

Question 1. શું કોઈ ઊર્જાસ્ત્રોત પ્રદૂષણમુક્ત છે? કેમ અથવા કેમ નહિ?
Answer: સૂર્ય, પવન, ભૂતાપીય ઊર્જાસ્રોત પ્રદૂષણમુક્ત ગણવામાં આવે છે, પરંતુ જ્યારે સ્રોતમાંથી ઊર્જા પ્રાપ્ત કરવા કે ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તે માટેનાં ઉપકરણોના ઉપયોગથી પર્યાવરણમાં પ્રદૂષણ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, સૌર પેનલના નિર્માણમાં પ્રદૂષણ થાય છે, પવનચક્કીના મોટા માળખા વન્યજીવનને અસર કરી શકે છે. તેથી કોઈ પણ ઊર્જાસ્રોત સંપૂર્ણ રીતે પ્રદૂષણમુક્ત નથી, કારણ કે ઊર્જા મેળવવાની પ્રક્રિયામાં ક્યાંકને ક્યાંક પર્યાવરણ પર અસર થાય છે.

Exam Tip: આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતી વખતે, ઊર્જા ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના દરેક તબક્કાની પર્યાવરણીય અસરોને ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ, માત્ર અંતિમ ઉત્પાદનને જ નહીં.

Question 2. રૉકેટમાં બળતણ તરીકે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ થાય છે. શું તમે CNGની સરખામણીમાં તેને વધારે સ્વચ્છ ઈંધણ કહેશો? કેમ અથવા કેમ નહિ?
Answer: હા, CNGની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજન વધારે સ્વચ્છ ઈંધણ છે, કારણ કે ઑક્સિજનની હાજરીમાં હાઇડ્રોજનનું દહન થતાં પાણીની બાષ્પ (H2O(g)) ઉત્પન્ન થાય છે. આ પાણીની બાષ્પ પર્યાવરણને કોઈ નુકસાન પહોંચાડતી નથી.

જ્યારે CNG મિથેન ધરાવે છે. તેના દહનથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને કાર્બન મોનૉક્સાઇડ ઉત્પન્ન થાય છે, જે વાયુ પ્રદૂષણ અને ગ્રીનહાઉસ અસરનું કારણ બને છે. તેથી હાઇડ્રોજન CNG કરતાં વધુ સ્વચ્છ બળતણ માનવામાં આવે છે.

Exam Tip: બળતણની સ્વચ્છતા તેના દહન પછી ઉત્પન્ન થતા ઉત્પાદનો પર આધાર રાખે છે. હાઇડ્રોજનના દહનથી પાણી ઉત્પન્ન થાય છે, જે તેને સ્વચ્છ બળતણ બનાવે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ પાના નં. 254)

Question 1. એવા બે ઊર્જાસ્ત્રોતનાં નામ લખો જેને તમે પુનઃપ્રાપ્ય માનો છો. તમારી પસંદગી માટે કારણ આપો.
Answer: બે પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાસ્ત્રોત:

1. જળવિદ્યુત: જળાશયમાં વરસાદને કારણે દર વખતે પાણી પુનઃ ભરાય છે. તેથી તેનો ઉપયોગ સતત કરી શકાય છે.
2. પવન-ઊર્જા: સૌર-વિકિરણો દ્વારા ભૂખંડો તથા જળાશયો અસમાન ગરમ થવાથી હવામાં ગતિ ઉત્પન્ન થાય છે અને પવન ફૂંકાય છે. પવન સતત ઉપલબ્ધ છે.

Exam Tip: પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાસ્રોતો તે છે જે કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સતત ભરાય છે. ઉદાહરણો સાથે તેમના પુનર્જીવનના કારણો સમજાવવા જોઈએ.

Question 2. એવા બે ઊર્જાસ્રોતનાં નામ લખો. જેને તમે ખૂટી જાય તેવા માનો છો. તમારી પસંદગી માટે કારણ આપો.
Answer: બે ખૂટી જાય તેવા ઊર્જાસ્રોત:

1. અશ્મી બળતણ (કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી ગેસ): આ સ્રોતો પૃથ્વીના પેટાળમાં લાખો વર્ષોની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે. તેનો ભંડાર મર્યાદિત છે અને હાલના વપરાશ દરે તે નજીકના ભવિષ્યમાં સમાપ્ત થઈ જશે. એકવાર ઉપયોગ થયા પછી તેને ફરીથી બનાવી શકાતા નથી.
2. ન્યુક્લિયર ઊર્જા (યુરેનિયમ): યુરેનિયમ જેવો ન્યુક્લિયર બળતણ પણ પૃથ્વી પર મર્યાદિત માત્રામાં ઉપલબ્ધ છે. ભલે તેમાંથી ઘણી ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય, પરંતુ તેનો ભંડાર પણ પુનઃ અપ્રાપ્ય છે અને એક દિવસ સમાપ્ત થઈ શકે છે.

Exam Tip: ખૂટી જાય તેવા (અપ્રાપ્ય) ઊર્જાસ્રોતો તે છે જેનો ભંડાર મર્યાદિત છે અને તેને બનવામાં લાખો વર્ષો લાગે છે. ઉદાહરણો સાથે તેમના મર્યાદિત હોવાના કારણો સ્પષ્ટ કરો.

GSEB Class 10 Science ઊર્જાના સ્ત્રોતો Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 14.1 [પા.પુ. પાના નં. 242]

પ્રશ્નો :

Question 1. તમે સવારે ઊઠીને શાળાએ પહોંચો છો ત્યાં સુધી ઉપયોગમાં લીધેલા ઊર્જાનાં ચાર સ્વરૂપોની યાદી બનાવો.
Answer: સવારે ઊઠીને શાળાએ પહોંચો ત્યાં સુધી ઉપયોગમાં લીધેલા ઊર્જાનાં ચાર સ્વરૂપો:

1. સ્નાયુ-ઊર્જા: બ્રશ કરવા, કસરત કરવા, સ્નાન કરવા, સાઇકલ ચલાવવા જેવા કાર્યો માટે.
2. વિદ્યુત-ઊર્જા: ગીઝર ચાલુ કરવું, ગણવેશને ઇસ્ત્રી કરવી, પંખો ચાલુ કરવો, લાઇટ ચાલુ કરવી જેવા કાર્યો માટે.
3. બળતણ ઊર્જા: PNG / LPG (દૂધ ગરમ કરવું, ગરમ નાસ્તો બનાવવો, રસોઈ કરવી), પેટ્રોલ/ડીઝલ (બસ કે કારમાં પરિવહન કરવું) માટે.
4. રાસાયણિક ઊર્જા: નાસ્તો, બપોરનું ભોજન જેવા ખોરાકમાંથી શરીરને મળતી ઊર્જા.

Exam Tip: દૈનિક પ્રવૃત્તિઓમાં ઊર્જાના વિવિધ સ્વરૂપોનો ઉપયોગ થાય છે. ઉદાહરણો સાથે દરેક ઊર્જાના સ્વરૂપને સમજાવવું જોઈએ.

Question 2. આ ઊર્જા આપણે ક્યાંથી મેળવીએ છીએ?
Answer: આ ઊર્જા આપણે નીચેના સ્ત્રોતોમાંથી મેળવીએ છીએ:

• સ્નાયુ-ઊર્જા: સ્નાયુમાં સંગૃહીત ATP (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) માંથી.
• વિદ્યુત-ઊર્જા: વીજ પાવર સ્ટેશન (થર્મલ, હાઇડ્રો, સોલર, ન્યુક્લિયર વગેરે) માંથી.
• બળતણ ઊર્જા: ગૅસ સ્ટેશન (LPG, PNG), પેટ્રોલ પંપ (પેટ્રોલ, ડીઝલ) માંથી.
• રાસાયણિક ઊર્જા: ખોરાક (ધાન્ય, કઠોળ, શાકભાજી વગેરે) માંથી.

Exam Tip: દરેક પ્રકારની ઊર્જાના સ્ત્રોતને સ્પષ્ટપણે ઓળખાવવા જોઈએ. ATP એ શરીર માટે તાત્કાલિક ઊર્જાનો સ્ત્રોત છે.

Question 3. શું આપણે તેને ઊર્જાનો સ્ત્રોત કહી શકીએ? કેમ અથવા કેમ નહિ?
Answer: હા, આપણે તેને ઊર્જાનો સ્ત્રોત કહી શકીએ છીએ, કારણ કે તે વિવિધ કાર્ય માટે જુદા જુદા સ્વરૂપે ઊર્જા પૂરી પાડે છે. ઊર્જાનું એક સ્વરૂપ બીજા સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને તેનો ઉપયોગ વિવિધ દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ પૂર્ણ કરવા માટે થાય છે.

Exam Tip: ઊર્જાના સ્ત્રોતની વ્યાખ્યા અને તેના વિવિધ ઉપયોગોને સ્પષ્ટપણે સમજાવવા જોઈએ. ઊર્જા રૂપાંતરણનો સિદ્ધાંત અહીં લાગુ પડે છે.

Question 2. યોગ્ય ઉદાહરણોની મદદથી ઊર્જાનાં કોઈ પણ ત્રણ સ્વરૂપો દર્શાવો કે, જે આપણે રોજિદા જીવનમાં કાર્ય કરવા માટે ઉપયોગ કરીએ છીએ.
Answer: આપણે રોજિંદા જીવનમાં કાર્ય કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ઊર્જાનાં ત્રણ સ્વરૂપો:

Exam Tip: ઊર્જાના વિવિધ સ્વરૂપો અને તેમના દૈનિક જીવનમાં ઉપયોગના ઉદાહરણો આપવા. આ કોષ્ટક સ્વરૂપે રજૂ કરવાથી વધુ સ્પષ્ટતા મળે છે.

પ્રવૃત્તિ 14.2 [પા.પુ. પાના નં. 243]

પ્રશ્નો

Question 1. કોઈ બળતણને સારા બળતણની શ્રેણીમાં મૂકવાનો પ્રયત્ન કરતી વખતે તમે કયા માપદંડો પર વિચાર કરશો?
Answer: રસોઈ બનાવવા સારા બળતણના માપદંડો:

• તે સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય.
• તે સસ્તું હોય.
• તે ધુમાડો કે રાખ ઉત્પન્ન ન કરતું હોય.
• તે વધારે કાર્યક્ષમ હોય અને વધુ ગરમી ઉત્પન્ન કરતું હોય.
• તેનો સંગ્રહ અને પરિવહન સરળ હોય.

Exam Tip: સારા બળતણના ગુણધર્મો તેની ઉપલબ્ધતા, ખર્ચ, પ્રદૂષણ સ્તર અને કાર્યક્ષમતા પર આધાર રાખે છે. આ મુદ્દાઓને યાદ રાખવા જરૂરી છે.

Question 2. શું તમારી પસંદગી જુદી હોત, જો તમે ...
(a) જંગલમાં જીવન જીવતા હોત?
(b) કોઈ દૂર પર્વતીય ગામ કે નાના ટાપુ પર જીવન જીવતા હોત?
(c) નવી દિલ્લીમાં જીવન જીવતા હોત?
(d) પાંચ સદી પહેલાં જીવન જીવતા હોત?
Answer: હા, દરેક પરિસ્થિતિમાં મારી બળતણની પસંદગી જુદી હોત, કારણ કે બળતણની ઉપલબ્ધતા અને જરૂરિયાત અલગ અલગ હોય છે.

જો આપણે જીવન જીવતા હોત તો બળતણની પસંદગી નીચે મુજબ હોત:

1. (a) જંગલમાં: લાકડું, સૂકાં પાંદડાં, સૂકા ઝાડી-ઝાંખરાં. કારણ કે તે જંગલમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે અને મફતમાં મળે છે.
2. (b) દૂર પર્વતીય ગામ કે નાના ટાપુ પર: લાકડાં, સૂકાં પાંદડાં, છાણાં. કારણ કે પરિવહન ખર્ચ વધુ હોય છે અને આ સ્ત્રોતો સ્થાનિક સ્તરે સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે.
3. (c) નવી દિલ્લીમાં: LPG/PNG (પાઇપ નેચરલ ગેસ). કારણ કે શહેરી વિસ્તારોમાં આ બળતણ સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે, સ્વચ્છ છે અને વાપરવામાં સરળ છે.
4. (d) પાંચ સદી પહેલાં: લાકડાં. કારણ કે ત્યારે અન્ય બળતણના વિકલ્પો ઉપલબ્ધ નહોતા અને લાકડાં સરળતાથી મળી રહેતા હતા.

Exam Tip: બળતણની પસંદગી હંમેશા ભૌગોલિક સ્થાન, સમયગાળો, ઉપલબ્ધતા અને આર્થિક પરિબળો પર આધાર રાખે છે. આ દરેક પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને જવાબ આપવો જોઈએ.

Question 3. દરેક પરિસ્થિતિમાં બળતણની પસંદગી કેમ જુદી હતી?
Answer: દરેક પરિસ્થિતિમાં બળતણની પસંદગી તેની પ્રાપ્તિ, પરિવહન ખર્ચ, પર્યાવરણીય અસર અને કાર્યક્ષમતા પર આધારિત હોવાથી જુદી હતી. જંગલમાં લાકડાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે શહેરોમાં સ્વચ્છ અને સરળતાથી પહોંચાડી શકાય તેવાં LPG/PNG જેવા બળતણ પસંદ કરાય છે. દૂરના વિસ્તારોમાં સ્થાનિક અને સસ્તા સ્ત્રોતો પસંદ કરાય છે. ઐતિહાસિક રીતે, ઉપલબ્ધ તકનીકો અને સંસાધનો પણ પસંદગીને અસર કરે છે.

Exam Tip: બળતણની પસંદગીને અસર કરતા પરિબળોમાં ઉપલબ્ધતા, ખર્ચ, પર્યાવરણીય અસર, કાર્યક્ષમતા અને સામાજિક-આર્થિક પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે. આ દરેકને ટૂંકમાં સમજાવવા.

Question 3. આપણા માટે બળતણની પસંદગી કરતી વખતે કયા 3 પ્રશ્નોના ઉત્તર ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ?
Answer: આપણા માટે બળતણની પસંદગી કરતી વખતે નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ:

1. દહન પ્રક્રિયામાં તે કેટલો ધુમાડો ઉત્પન્ન કરે છે? (પર્યાવરણીય અસર)
2. શું તે મોટી માત્રામાં ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે? (કાર્યક્ષમતા)
3. શું તે સરળતાથી પ્રાપ્ત છે? (ઉપલબ્ધતા અને સુલભતા)
4. કયા પરિબળ આપણી પસંદગીના વિકલ્પોને મર્યાદિત કરે છે? (આર્થિકતા, ટેકનોલોજી)
5. શું બળતણની પસંદગી તેના કાર્ય પર આધાર છે? (વિશિષ્ટ ઉપયોગ)
6. શું એક બળતણ રસોઈ માટે અને બીજું બળતણ ઓરડાને ઉષ્ણ રાખવા પસંદ કરી શકાય? (વિવિધ જરૂરિયાતો)

Exam Tip: બળતણની પસંદગી માટેના મુખ્ય માપદંડોમાં તેની પર્યાવરણીય અસર, ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા અને ઉપલબ્ધતાનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રવૃત્તિ 14.3 [પા.પુ. પાના નં. 244]

મૉડલ (યંત્ર) દ્વારા તાપ વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવાની પ્રક્રિયા દર્શાવવી.

સાધનો: પ્રેશરકૂકર, બાષ્પનળી, ટેનિસ બૉલ, ધાતુની તકતીઓ, ડાયનેમો, બલ્બ

પદ્ધતિ:

• ટેબલ ટેનિસનો બૉલ લો અને તેમાં ત્રણ સ્લિટ (કાપા) બનાવો.
• ધાતુની શીટમાંથી અર્ધવર્તુળાકાર (U) પાંખિયાં કાપીને આ ત્રણ સ્લિટમાં ગોઠવો.
• ધાતુના સુરેખ તારને બૉલના કેન્દ્રમાંથી પસાર કરીને દઢ આધાર સાથે બૉલ્ટ વડે ફિટ કરો જેથી તે મુક્ત રીતે પરિભ્રમણ કરી શકે.
• એક સાઇકલ ડાયનમા તેના સાથે જોડો.
• ડાયનેમોની સાથે શ્રેણીમાં એક બલ્બ જોડો.
• ધાતુની તકતીઓ પર પાણીની ધાર અથવા પ્રેશરકૂકરમાં ઉત્પન્ન થતી બાષ્પ ફેંકો.
• તમારું અવલોકન નોંધો.

આકૃતિ 14.2 : તાપ વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવાની પ્રક્રિયા નિર્દેશિત કરતું મૉડલ

અવલોકન : બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.

પ્રશ્નો:

Question 1. આ મૉડલમાં તમે કયું ઊર્જા-રૂપાંતર વિચારી શકો છો?
Answer: આ મૉડલમાં ઉષ્મા-ઊર્જાનું વિદ્યુત-ઊર્જામાં રૂપાંતર થાય છે. પ્રેશરકૂકરમાં ગરમીથી વરાળ બને છે (ઉષ્મા ઊર્જા). આ વરાળ ટેનિસ બોલના પાંખિયાં ફેરવે છે (યાંત્રિક ઊર્જા). આ યાંત્રિક ઊર્જા ડાયનેમો દ્વારા વિદ્યુત ઊર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે, જેનાથી બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.

Exam Tip: ઊર્જા રૂપાંતરણની પ્રક્રિયાને સ્પષ્ટપણે સમજાવો: ઉષ્મા \( \implies \) યાંત્રિક \( \implies \) વિદ્યુત.

Question 2. આ મૉડલમાં કઈ રચના ટર્બાઇન તરીકે કાર્ય કરે છે?
Answer: મૉડલમાં ધાતુનાં પાંખિયાં ફિટ કરેલો ટેનિસ બૉલ ટર્બાઇન તરીકે કાર્ય કરે છે. વરાળ કે પાણીનો પ્રવાહ આ પાંખિયાંને ફેરવે છે, જેનાથી યાંત્રિક ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે.

Exam Tip: ટર્બાઇન એ એક રોટેટિંગ મશીન છે જે પ્રવાહી અથવા ગેસના પ્રવાહમાંથી ઊર્જા કાઢે છે. આ મોડેલમાં ટેનિસ બોલ આ કાર્ય કરે છે.

Question 3. આ સાદા મૉડલ (યંત્ર) વડે કેવી રીતે વિદ્યુત ઉત્પન્ન થાય છે?
Answer: પ્રેશરકૂકરને ઉષ્મા આપતાં તેમાં બાષ્પ ઉત્પન્ન થાય છે. આ બાષ્પનો ઉપયોગ ટર્બાઇન (ટેનિસ બૉલ) ફેરવવા માટે થાય છે. ટર્બાઇન ડાયનેમો સાથે જોડાયેલ છે. તેથી ડાયનેમોની શાફ્ટ ફરે છે અને વિદ્યુત ઉત્પન્ન થાય છે. ડાયનેમો યાંત્રિક ઊર્જાને વિદ્યુત ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે, જેના પરિણામે બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.

Exam Tip: વિદ્યુત ઉત્પાદનની પ્રક્રિયાના પગલાં સ્પષ્ટપણે સમજાવવા: ઉષ્મા \( \implies \) વરાળ \( \implies \) ટર્બાઇન (યાંત્રિક ઊર્જા) \( \implies \) ડાયનેમો (વિદ્યુત ઊર્જા).

Question 4. સરળ ટર્બાઇનમાં શું હોય છે?
Answer: સરળ ટર્બાઇનમાં ગતિશીલ ભાગ તરીકે રોટર બ્લેડનું સંયોજન હોય છે. આ બ્લેડ પ્રવાહી (જેમ કે પાણી અથવા વરાળ) કે ગેસ (જેમ કે પવન) ના પ્રવાહને કારણે ફરે છે, જેનાથી યાંત્રિક ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે.

Exam Tip: ટર્બાઇનના મુખ્ય ઘટક તરીકે રોટર બ્લેડને ઓળખાવો અને તેનું કાર્ય સમજાવો.

Question 5. આજના યુગમાં કયું ઊર્જા-સ્વરૂપ આવશ્યક બન્યું છે?
Answer: આજના યુગમાં વિદ્યુત ઊર્જા-સ્વરૂપ આવશ્યક બન્યું છે. આધુનિક જીવનના લગભગ તમામ પાસાં, જેમ કે ઘરગથ્થુ ઉપકરણો, ઉદ્યોગો, પરિવહન, સંચાર અને મનોરંજન, વિદ્યુત ઊર્જા પર આધાર રાખે છે. તે સ્વચ્છ, કાર્યક્ષમ અને સરળતાથી પરિવહન કરી શકાય તેવી ઊર્જા છે.

Exam Tip: વિદ્યુત ઊર્જાની સર્વવ્યાપકતા અને આધુનિક જીવનમાં તેની મહત્વની ભૂમિકાને સમજાવવા. તેના વ્યાપક ઉપયોગો ઉદાહરણો સાથે આપવા.

Question 6. આ પ્રવૃત્તિ પરથી તમારું તારણ જણાવો.
Answer: તારણ : ઊર્જાનું એક સ્વરૂપમાંથી બીજા સ્વરૂપમાં રૂપાંતર થાય છે. આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ઉષ્મા ઊર્જાને યાંત્રિક ઊર્જામાં અને પછી યાંત્રિક ઊર્જાને વિદ્યુત ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે. ઊર્જા સંરક્ષણનો નિયમ અહીં લાગુ પડે છે, જ્યાં ઊર્જાનો નાશ થતો નથી પરંતુ તેનું સ્વરૂપ બદલાય છે.

Exam Tip: ઊર્જા રૂપાંતરણના સિદ્ધાંતને સ્પષ્ટપણે સમજાવો અને ઊર્જા સંરક્ષણના નિયમનો ઉલ્લેખ કરો.

પ્રવૃત્તિ 14.4 [પા.પુ. પાના નં. 248]

તમારા દાદા-દાદી અથવા અન્ય વડીલો પાસેથી શોધો.

પ્રશ્નો:

Question. (a) તેઓ કેવી રીતે શાળાએ જતા હતા?
Answer: આપણા દાદા-દાદી સામાન્ય રીતે ચાલીને શાળાએ જતા હતા. તે સમયે વાહનોની સુવિધા મર્યાદિત હતી અને શાળાઓ નજીકમાં આવેલી હતી.

Exam Tip: ભૂતકાળમાં પરિવહનના સાધનોની મર્યાદા અને શાળાના સ્થાન વિશેનો સંદર્ભ આપવો.

Question. (b) તેઓ યુવાન હતા ત્યારે તેમની દૈનિક જરૂરિયાતનું પાણી કેવી રીતે મેળવતા હતા?
Answer: તેઓ યુવાન હતા ત્યારે કૂવા કે નદીમાંથી દૈનિક જરૂરિયાતનું પાણી મેળવતા હતા. પાણી ભરવા માટે ડોલ, ઘડા કે અન્ય પાત્રોનો ઉપયોગ કરતા હતા. કેટલીકવાર તેમને પાણી માટે દૂર સુધી ચાલવું પડતું હતું.

Exam Tip: પાણીની ઉપલબ્ધતા અને તેને મેળવવાની પદ્ધતિઓ ભૂતકાળમાં કેવી હતી તે સમજાવવું.

Question. (c) તેઓ મનોરંજન માટે શાનો ઉપયોગ કરતા હતા?
Answer: તેઓ મનોરંજન માટે સામાજિક મેળાવડા, જૂથ-સંમેલનો, નાટક, મેળા, તહેવારોની ઉજવણી વગેરેનો ઉપયોગ કરતા હતા. ગામઠી રમતો, વાર્તાઓ કહેવી અને લોકગીતો પણ મનોરંજનના ભાગ હતા. ટેલિવિઝન કે મોબાઇલ ફોન જેવા આધુનિક સાધનો ત્યારે ઉપલબ્ધ નહોતા.

Exam Tip: ભૂતકાળમાં મનોરંજનના પરંપરાગત માધ્યમો અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓનો ઉલ્લેખ કરવો.

Question. તમે આ કાર્ય કેવી રીતે કરો છો તેની સાથે ઉપરના ઉત્તરની તુલના કરો. શું તેમાં કોઈ તફાવત છે? જો હા, તો કયા કિસ્સામાં બાહ્ય સ્રોતમાંથી વધુ ઊર્જા વપરાય છે?
Answer: હા, દાદા-દાદીના સમય અને વર્તમાન સમય વચ્ચે ઘણો તફાવત છે. આજના સમયમાં બાહ્ય સ્રોતમાંથી ઘણી વધુ ઊર્જાનો વપરાશ થાય છે.

વર્તમાન સમયમાં, આપણે દાદા-દાદીના સમય કરતાં ઘણી વધુ ઊર્જાનો વપરાશ કરીએ છીએ. ખાસ કરીને પરિવહન માટે (વાહનો), પાણી મેળવવા માટે (પંપ) અને મનોરંજન માટે (ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો) માં બાહ્ય ઊર્જાસ્રોતોનો વધુ ઉપયોગ થાય છે. આધુનિક જીવનશૈલી વધુ ઊર્જા-સઘન બની ગઈ છે.

Exam Tip: ભૂતકાળ અને વર્તમાનની જીવનશૈલીની સરખામણી કરતી વખતે, ઊર્જાના વપરાશ, તકનીકી પ્રગતિ અને તેની પર્યાવરણીય અસરો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું.

પ્રવૃત્તિ 14.5 [પા.પુ. પાના નં. 249]

સફેદ સપાટીની સરખામણીમાં કાળી સપાટી વધુ ઉષ્માનું શોષણ કરે છે તે દર્શાવવું.

સાધનો: કોનિકલ કલાસ્ક, થરમૉમિટર

પદાર્થો: પાણી, કાળા અને સફેદ રંગના પેઇન્ટ

પદ્ધતિ:

• બે કોનિકલ ફલાક લો. એક ફલાસ્કને કાળા રંગથી અને બીજા ફલાસ્કને સફેદ રંગથી રંગો.
• બંને ફલાસ્કમાં સમાન માત્રામાં પાણી લો.
• બંને ફલાસ્કને અડધાથી એક કલાક સુધી સીધા સૂર્યપ્રકાશ હેઠળ મૂકો.
• થરમૉમિટર વડે બંને ફલાસ્કમાં રહેલા પાણીનું તાપમાન માપો.

પ્રશ્નો:

Question 1. બને ફલાસ્કને સ્પર્શ કરતાં તમને કયો લાસ્ક વધારે ગરમ લાગે છે?
Answer: કાળા રંગની સપાટી ધરાવતો ફલાસ્ક વધારે ગરમ લાગે છે, કારણ કે કાળી સપાટી સૂર્યપ્રકાશમાંથી વધુ ઉષ્માનું શોષણ કરે છે.

Exam Tip: કાળા રંગની વસ્તુઓ વધુ ગરમીનું શોષણ કરે છે અને સફેદ રંગની વસ્તુઓ ગરમીનું પરાવર્તન કરે છે, આ મૂળભૂત સિદ્ધાંતને યાદ રાખો.

Question 2. સૌરકૂકર અને સોલર વૉટર હીટરમાં કયા ગુણધર્મનો ઉપયોગ થાય છે?
Answer: સૌરકૂકર અને સોલર વૉટર હીટરમાં સમાન પરિસ્થિતિમાં સફેદ અથવા પરાવર્તક સપાટીની સરખામણીમાં કાળી સપાટી વધુ ઉષ્માનું શોષણ કરે છે તે ગુણધર્મનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપકરણોમાં આંતરિક સપાટીઓને કાળા રંગથી રંગવામાં આવે છે જેથી સૂર્યપ્રકાશમાંથી વધુ ગરમી શોષી શકાય.

Exam Tip: કાળી સપાટીની ઉષ્મા શોષણની ક્ષમતા આ સૌર ઉપકરણોના કાર્યકારી સિદ્ધાંતનો આધાર છે.

Question 3. આ પ્રવૃત્તિનું તારણ રોજિંદા જીવનમાં જણાવો.
Answer: આ પ્રવૃત્તિનું તારણ રોજિંદા જીવનમાં નીચે મુજબ ઉપયોગી છે:

• શિયાળામાં કાળા રંગનાં કપડાં અને ઉનાળામાં સફેદ રંગનાં કપડાં પહેરવામાં આવે, તો શરીરને પર્યાવરણીય તાપમાન સાથે અનુકૂલિત થવામાં ઉપયોગી છે. કાળા કપડાં ગરમી શોષી શરીરને ગરમ રાખે છે, જ્યારે સફેદ કપડાં ગરમીનું પરાવર્તન કરી શરીરને ઠંડું રાખે છે.
• મકાનની બહારની દીવાલ સફેદ રંગથી રંગવામાં (Paint) આવે તેમજ ધાબા – અગાશી પર સફેદ ચાઇના મોઝેઇક લાદીનું આવરણ કરવામાં આવે, તો ઉનાળામાં ઘરની અંદર 2-3°C નીચું તાપમાન જળવાઈ રહે છે. આનાથી ઘર ઠંડું રહે છે અને વીજળીની બચત થાય છે.

Exam Tip: કાળા અને સફેદ રંગના ઉષ્મા શોષણ અને પરાવર્તન ગુણધર્મોનો ઉપયોગ કપડાં અને મકાનોમાં કેવી રીતે થાય છે તે સમજાવો.

પ્રવૃત્તિ 14.6 [પા.પુ. પાના નં. 249]

સૌરકૂકર અને / અથવા સોલર વૉટર હીટરની સંરચના અને કાર્યપદ્ધતિનો અભ્યાસ કરવો.

પ્રવૃત્તિ મુખ્યત્વે સૌર-ઉપકરણો કેવા અવાહક અને મહત્તમ ઉષ્માશોષક છે. તે સમજવાના હેતુ માટે અભ્યાસ કરવાનો છે.

Question 1. કાચની તકતીનો ઉપયોગ શા માટે થાય છે?
Answer: કાચની તકતીનો ઉપયોગ ગ્રીનહાઉસ અસર ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે. તે સૂર્યપ્રકાશને કૂકરમાં પ્રવેશવા દે છે, પરંતુ કૂકરની અંદરની ગરમ સપાટીઓમાંથી ઉત્સર્જિત થતા ઇન્ફ્રારેડ કિરણોને બહાર નીકળતા અટકાવે છે. આનાથી કૂકરની અંદરનું તાપમાન વધે છે અને ગરમી લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે છે.

Exam Tip: ગ્રીનહાઉસ અસરની સમજૂતી અને કાચની તકતી કેવી રીતે આ અસરને પ્રોત્સાહન આપે છે તે સ્પષ્ટ કરવું.

Question 2. સૌરકૂકરની પેટીમાં ઉષ્મા કેવી રીતે પરાવર્તિત થાય છે?
Answer: સૌરકૂકરમાં અરીસાના ઉપયોગથી સૂર્યકિરણો પેટીમાં ઉષ્મા પરાવર્તિત કરે છે. અંતર્ગોળ અરીસો સૂર્યના કિરણોને કૂકરની અંદરના કાળા રંગવાળા બોક્સ પર કેન્દ્રિત કરે છે. કાળી સપાટી આ કેન્દ્રિત કિરણોને શોષી લે છે અને ઉષ્મામાં રૂપાંતરિત કરે છે, જેનાથી કૂકરની અંદરનું તાપમાન વધે છે.

Exam Tip: સૌરકૂકરમાં અરીસાનું કાર્ય અને કાળી સપાટીની ભૂમિકાને સમજાવો. ઉષ્માના પરાવર્તન અને શોષણની પ્રક્રિયા પર ભાર મૂકો.

Question 3. સૌરકૂકર / સોલર વૉટર હીટરમાં થતું ઊર્જા-રૂપાંતર જણાવો.
Answer: સૌરકૂકર / સોલર વૉટર હીટરમાં સૌર ઊર્જાનું ઉષ્મા-ઊર્જામાં રૂપાંતર થાય છે. સૂર્યપ્રકાશ (સૌર ઊર્જા) કાળા રંગની સપાટી દ્વારા શોષાઈને ગરમી (ઉષ્મા ઊર્જા) માં રૂપાંતરિત થાય છે, જેનો ઉપયોગ રસોઈ કરવા કે પાણી ગરમ કરવા માટે થાય છે.

Exam Tip: ઊર્જા રૂપાંતરણની પ્રક્રિયા સીધી છે: સૌર ઊર્જા \( \implies \) ઉષ્મા ઊર્જા.

Question 4. સૌરકૂકર / સોલર વૉટર હીટરમાં કેટલું તાપમાન મેળવી શકાય છે?
Answer: લાક્ષણિક સૌરકૂકરની સંરચના વડે 65 °C (150 °F) થી 100 °C સુધીનું તાપમાન મેળવી શકાય છે, કેટલાક અદ્યતન ડિઝાઇનમાં 150 °C થી વધુ પણ તાપમાન પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

સોલર વૉટર હીટરમાં પાણીની ટાંકીની ક્ષમતા અને સંગ્રાહક વિસ્તાર વડે સંયુક્ત રીતે તાપમાન નક્કી થાય છે. લાક્ષણિક રીતે 50 – 60 °C તાપમાન પ્રાપ્ત થાય છે. તે ન્હાવાના પાણીના તાપમાન (લગભગ 40°C) કરતાં ઘણું વધારે હોય છે, જે ગરમ પાણીની દૈનિક જરૂરિયાત પૂરી પાડે છે.

Exam Tip: સૌરકૂકર અને સોલર વૉટર હીટર દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવા તાપમાનની રેન્જ અલગ અલગ હોય છે. બંને માટે તાપમાનનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 5. સૌરકૂકર અથવા સોલર વૉટર હીટરના ઉપયોગના ફાયદાઓ અને તેની મર્યાદાઓ જણાવો.
Answer:

Exam Tip: ફાયદા અને મર્યાદાઓ બંનેને સંતુલિત રીતે રજૂ કરો. ફાયદાઓમાં પર્યાવરણીય લાભ અને ખર્ચ બચતનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે મર્યાદાઓમાં ઉપયોગની સમય મર્યાદા અને કાર્યક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રવૃત્તિ 14.7 [પા.પુ. પાના નં 252]

• વર્ગખંડમાં નીચેના પ્રશ્નો પર ચર્ચા કરવી.

પ્રશ્નો:

Question 1. સમુદ્રતાપીય, પવન તથા જૈવભાર ઊર્જાઓનો અંતિમ સ્ત્રોત કયો છે?
Answer: સમુદ્રતાપીય, પવન તથા જૈવભાર ઊર્જાઓનો અંતિમ સ્રોત સૂર્ય / સૌર-ઊર્જા છે. સમુદ્રતાપીય ઊર્જા સમુદ્રના પાણીના તાપમાનના તફાવતને કારણે મળે છે, જે સૂર્યના કિરણોથી ગરમ થાય છે. પવન ઊર્જા સૂર્યના કિરણો દ્વારા ભૂખંડોના અસમાન ગરમીથી ઉત્પન્ન થતા પવનને કારણે છે. જૈવભાર ઊર્જા વનસ્પતિઓમાંથી મળે છે, જે પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ કરે છે.

Exam Tip: આ ઊર્જાસ્રોતો સૂર્ય સાથે કેવી રીતે સંબંધિત છે તે સમજાવો. સૂર્યપ્રકાશ તાપમાનનો તફાવત, પવન અને વનસ્પતિ વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.

Question 1. બને ફલાસ્કને સ્પર્શ કરતાં તમને કયો લાસ્ક વધારે ગરમ લાગે છે?
Answer: કાળા રંગની સપાટી ધરાવતો ફ્લાસ્ક વધુ ગરમ લાગે છે.
In simple words: When you touch both flasks, the one with the black surface feels hotter.

Exam Tip: Remember that darker colors absorb more heat, which is why a black flask will feel warmer than a lighter one under the same conditions.

Question 2. સૌરકૂકર અને સોલર વૉટર હીટરમાં કયા ગુણધર્મનો ઉપયોગ થાય છે?
Answer: સમાન પરિસ્થિતિઓમાં સફેદ અથવા પરાવર્તક સપાટીની તુલનામાં કાળી સપાટી વધુ ઉષ્માનું શોષણ કરે છે.
In simple words: Solar cookers and water heaters use the fact that black surfaces absorb more heat than white or reflective surfaces in the same conditions.

Exam Tip: Solar energy devices like cookers and water heaters rely on the principle of blackbody radiation absorption to maximize heat collection.

Question 3. આ પ્રવૃત્તિનું તારણ રોજિંદા જણાવો.
Answer: શિયાળામાં કાળા રંગના કપડાં અને ઉનાળામાં સફેદ રંગના કપડાં પહેરવામાં આવે, તો શરીરને મદદરૂપ થવામાં ઉપયોગી છે. મકાનની બહારની દીવાલ સફેદ રંગથી રંગવામાં (Paint) આવે તેમ જ ધાબા-અગાશી પર સફેદ ચાઇના મોઝેઇક લાદીનું આવરણ કરવામાં આવે, તો ઉનાળામાં ઘરની અંદર 2-3°C નીચું તાપમાન જળવાઈ રહે છે.
In simple words: In winter, we wear black clothes, and in summer, white clothes, to help our bodies stay comfortable. Painting house walls white and using white mosaic tiles on roofs can keep the inside temperature 2-3°C lower in summer.

Exam Tip: Relate scientific principles to everyday life examples to show a deeper understanding. The absorption and reflection of heat by different colors are a key concept here.

પ્રવૃત્તિ 14.6 [પા.પુ. પાના નં. 249]

સૌરકૂકર અને / અથવા સોલર વૉટર હીટરની સંરચના અને કાર્યપદ્ધતિનો અભ્યાસ કરવો.

પ્રવૃત્તિ મુખ્યત્વે સૌર-ઉપકરણો કેવા અવાહક અને મહત્તમ ઉષ્માશોષક છે. તે સમજવાના હેતુ માટે અભ્યાસ કરવાનો છે.

[આકૃતિ 14.7: સૌરકૂકર]

ગુણધર્મ / લાક્ષણિકતાઃ કાળી સપાટી વધારે ઉષ્માનું શોષણ કરે છે.

સંરચના:

• તે અવાહક ધાતુની કે લાકડાની પેટી જેવી રચના ધરાવે છે. તેની અંદરની સપાટી કાળા રંગથી રંગવામાં આવે છે.
• પેટી પર કાચની જાડી તકતીનું ઢાંકણ હોય છે.
• પેટી સાથે સાદો કે બહિર્ગોળ અરીસો ગોઠવવામાં આવે છે.
• અરીસો પરાવર્તિત સૂર્યકિરણોને કેન્દ્રિત કરવા માટે ઉપયોગી છે.

Question 1. કાચની તકતીનો ઉપયોગ શા માટે થાય છે?
Answer: કાચની તકતીનો ઉપયોગ ગ્રીનહાઉસ અસર બનાવવા માટે થાય છે.
In simple words: The glass plate creates a greenhouse effect, trapping heat inside the solar cooker.

Exam Tip: Explain the greenhouse effect in simple terms: the glass allows sunlight in but traps the heat, helping to cook food effectively.

Question 2. સરકૂકરની પેટીમાં ઉષ્મા કેવી રીતે પરાવર્તિત થાય છે?
Answer: સોલર કૂકરમાં અરીસાના ઉપયોગથી સૂર્યકિરણો પેટીમાં ઉષ્માને પરાવર્તિત કરે છે.
In simple words: The mirror in the solar cooker bounces sunlight into the box, increasing the heat inside.

Exam Tip: Mention that concave mirrors are often used to focus more sunlight into the cooker, enhancing its efficiency.

Question 3. સોરકૂકર / સોલર વૉટર હીટરમાં થતું ઊર્જા-રૂપાંતર જણાવો.
Answer: સૌરકૂકર / સોલર વોટર હીટરમાં સૌર ઊર્જાનું ઉષ્મા ઊર્જામાં રૂપાંતર થાય છે.
In simple words: In solar cookers and water heaters, sunlight changes into heat energy.

Exam Tip: Clearly state the initial and final forms of energy. Solar energy is converted into thermal energy for practical use.

Question 4. સૌરકૂકર / સોલર વૉટર હીટરમાં કેટલું તાપમાન મેળવી શકાય છે?
Answer: લાક્ષણિક સૌરકૂકરની સંરચના વડે 65 °C (150 °F) તાપમાન મેળવી શકાય છે. સોલર વૉટર હીટરમાં પાણીની ટાંકીની ક્ષમતા અને સંગ્રાહક વિસ્તાર વડે સંયુક્ત રીતે તાપમાન નક્કી થાય છે. લાક્ષણિક રીતે 50 - 60 °C તાપમાન પ્રાપ્ત થાય છે. તે ન્હાવાના પાણીના તાપમાન (લગભગ 40°C) કરતાં ઘણું વધારે હોય છે.
In simple words: A typical solar cooker can get up to 65 °C (150 °F). For solar water heaters, the temperature, usually 50-60 °C, depends on the tank size and collector area, which is hotter than bath water.

Exam Tip: When discussing temperatures, always provide both Celsius and Fahrenheit if available, and compare them to common reference points like bathing water temperature.

Question 5. સૌરકૂકર અથવા સોલર વૉટર હીટરના ઉપયોગના ફાયદાઓ અને તેની મર્યાદાઓ જણાવો.
Answer:
**ફાયદાઓ**
1. તેમાં વપરાતી સૌર-ઊર્જા મફતમાં મળે છે.
2. તેના ઉપયોગથી બળતણ અને ગેસનો બચાવ થાય છે.

**મર્યાદાઓ**
1. આ ઉપકરણો ફક્ત દિવસના ચોક્કસ સમયે જ ઉપયોગી છે.
2. આ ઉપકરણો રાત્રિના સમયે અને વાદળછાયા દિવસોમાં કામ કરતા નથી.
In simple words: Solar cookers and water heaters offer free energy and save fuel. However, they only work during certain times of the day when there's sunlight and are not useful at night or on cloudy days.

Exam Tip: For questions asking for advantages and disadvantages, present them in clear, distinct points or columns for better readability and scoring.

પ્રવૃત્તિ 14.7 [પા.પુ. પાના નં 252]

• વર્ગખંડમાં નીચેના પ્રશ્નો પર ચર્ચા કરવી.

Question 1. સમુદ્રતાપીય, પવન તથા જૈવભાર ઊર્જાઓનો અંતિમ સ્ત્રોત કયો છે?
Answer: સમુદ્રતાપીય, પવન તથા જૈવભાર ઊર્જાઓનો અંતિમ સ્રોત સૂર્ય / સૌર-ઊર્જા છે.
In simple words: The sun is the main source of energy for ocean thermal, wind, and biomass energy.

Exam Tip: Understand the ultimate source of various renewable energy forms. Many, though not all, trace back to solar energy.

Question 2. જળવિદ્યુત ઊર્જા દિનયર ર્ભ નુહી છે? ડેમ?
Answer: જળવિદ્યુત ઊર્જા દિનયર ર્ભ નથી. જળવિદ્યુત ઊર્જા એ એક પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા સ્ત્રોત છે. તે નદીના પાણીના પ્રવાહ પર આધાર રાખે છે, જે વરસાદ દ્વારા સતત ભરાય છે. તેથી, જ્યાં સુધી પૃથ્વી પર પાણીનું ચક્ર ચાલુ રહેશે, ત્યાં સુધી તે ઉપલબ્ધ રહેશે. જળવિદ્યુત એ સ્વચ્છ ઊર્જાનો સ્ત્રોત છે અને તે વાતાવરણમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ છોડતો નથી.
In simple words: Hydropower is not a dinosaur's energy. It's renewable energy that uses river flow, constantly replenished by rain. It's also clean and doesn't create greenhouse gases.

Exam Tip: When a question asks "why or why not", ensure your answer provides a clear explanation for your stance, detailing the underlying scientific principles or characteristics. For "dinosaur's energy", understand it as "ancient" or "non-renewable".

Question 3. તમે જળવિદ્યુત ઊર્જા અને તરંગ-ઊર્જાને કઈ શ્રેણીમાં રાખશો?
Answer: અમે જળવિદ્યુત ઊર્જા અને તરંગ-ઊર્જાને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાની શ્રેણીમાં રાખીશું.
In simple words: We would put hydropower and wave energy into the renewable energy category.

Exam Tip: Classify energy sources based on their ability to replenish naturally. Hydropower and wave energy are renewable as they are continuously supplied by natural cycles.

પ્રવૃત્તિ 14.8 [પા.પુ. પાના નં 253]

• વિવિધ ઊર્જાસ્રોતની જાણકારી તથા તે દરેક સ્ત્રોતની પર્યાવરણ પર થતી અસરોથી માહિતગાર થવું.

દરેક ઊર્જાસ્ત્રોતના લાભ તથા ગેરલાભ પર ચર્ચા કરી, ઊર્જાનો સર્વોત્તમ સ્ત્રોત નક્કી કરવો.

ઊર્જાસ્ત્રોત - પર્યાવરણ પર થતી હાનિકારક અસરો

1. અશ્મીભૂત બળતણ - વાયુ-પ્રદૂષણ, ઍસિડ વર્ષા, ગ્રીનહાઉસ અસર

2. થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ - વાયુ-પ્રદૂષણ, જળ-પ્રદૂષણ

3. જળવિદ્યુત - મોટાં નિવસનતંત્રો નાશ પામે, કૃષિ-ભૂમિ ડૂબમાં જાય

4. જૈવભાર બળતણ - ધુમાડો, રાખ અને વાયુરૂપ દ્રવ્યોથી હવાનું પ્રદૂષણ

5. પવન-ઊર્જા - હાનિકારક અસર નથી

6. સૌર-ઊર્જા - હાનિકારક અસર નથી

7. ભરતી / તરંગ / સમુદ્ર-તાપીય ઊર્જા - હાનિકારક અસર નથી

8. ભૂતાપીય ઊર્જા - હાનિકારક અસર નથી

9. ન્યુક્લિયર ઊર્જા - રેડિયો-ઍક્ટિવ પ્રદૂષણ, વિકિરણોનું ઉત્સર્જન

આ આધારે, સૌર-ઊર્જા સર્વોત્તમ ઊર્જાસ્ત્રોત છે. પવન અને સમુદ્રની ઊર્જાના મૂળમાં સૌર-ઊર્જા રહેલી છે. સૌર-ઊર્જા અખૂટ ઊર્જાસ્ત્રોત છે.

પ્રવૃત્તિ 14.9 [પા.પુ. પાના નં 254]

પ્રશ્નો :

• નીચેની સમસ્યાઓ પર વર્ગમાં ચર્ચા કરવી.

Question 1. કોલસાનો અંદાજિત જથ્થો આવતાં 200 વર્ષો માટે પર્યાપ્ત છે. શું આ કિસ્સામાં આપણે ચિંતા કરવાની જરૂર છે કે આપણા કોલસાના ભંડાર ખાલી થઈ રહ્યા છે? કેમ અથવા કેમ નહીં?
Answer: હા, કારણ કે થર્મલ પાવર સ્ટેશનોમાં વીજ-ઉત્પાદન માટે મોટા પ્રમાણમાં કોલસાનો ઉપયોગ થાય છે. તેના ઉપયોગથી વાયુ-પ્રદૂષણ થાય છે. કોલસો પુનઃ અપ્રાપ્ય (અનવીનીકરણીય) સ્રોત છે અને આવનારા દિવસોમાં સમાપ્ત થઈ જશે. તેનો સંગૃહીત જથ્થો નજીકના ભવિષ્યમાં પાછો મળવો મુશ્કેલ છે. તે 200 વર્ષો માટે પર્યાપ્ત છે, પરંતુ તેના નિર્માણ માટે લાખો વર્ષોનો સમય જોઈએ. આથી આપણે તેનો કાળજીપૂર્વક અને કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
In simple words: Yes, we should be worried because coal, a non-renewable source, is heavily used in power plants and causes air pollution. While reserves might last 200 years, they take millions of years to form, so we must use it carefully and efficiently.

Exam Tip: When discussing non-renewable resources, emphasize both their finite nature and the environmental impact of their use. Always suggest conservation and efficient usage.

Question 2. એવું અનુમાન છે કે સૂર્ય આગામી 500 કરોડ વર્ષ સુધી જીવિત રહેશે. શું આપણે સૌર-ઊર્જા સમાપ્ત થવાની ચિંતા કરવી જોઈએ? કેમ અથવા કેમ નહીં?
Answer: ના, કારણ કે સૂર્ય હજુ આગામી 500 કરોડ વર્ષ સુધી જીવિત રહેશે. આપણે સૌર-ઊર્જાના ઉપયોગ માટે આધુનિક તકનિકો વિકસાવવી જોઈએ તેથી વિનામૂલ્ય પ્રાપ્ત સૌર ઊર્જાનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ કરી શકાય.
In simple words: No, we don't need to worry about solar energy running out because the sun will last another 5 billion years. We should focus on developing better technology to use this free energy as much as possible.

Exam Tip: Differentiate between the finite nature of non-renewable resources and the long-term availability of renewable ones like solar energy. Focus on technological advancement for better utilization of renewable sources.

Question 3. આ ચર્ચાને આધારે નિર્ણય લો કે કયો ઊર્જાસ્રોત
(a) ખૂટી જાય તેવો
(b) અખૂટ
(c) પુનઃપ્રાપ્ય તથા
(d) પુનઃ અપ્રાપ્ય છે. તમારી દરેક પસંદગી માટે કારણ આપો.
Answer:
(a) ખૂટી જાય તેવો: અશ્મી બળતણ, કોલસો તેમ જ પેટ્રોલ કોઈક દિવસે સમાપ્ત થઈ જશે.
(b) અખૂટ: પવન, ભરતી, સૌર-ઊર્જા વગેરે સતત પ્રાપ્ત થતા ઊર્જા-સ્વરૂપો છે.
(c) પુનઃપ્રાપ્ય: જૈવભાર બળતણ. જો યોગ્ય વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવે તો ચોક્કસ દરે ઊર્જાનો નિશ્ચિત જથ્થો ઉપલબ્ધ થતો રહે.
(d) પુનઃ અપ્રાપ્ય: અશ્મી બળતણ, એક વખત ઉપયોગમાં લેતાં વપરાય છે અને કાયમી સમાપ્ત થઈ જશે. નજીકના ભવિષ્યમાં પ્રાપ્ત થશે નહીં.
In simple words: (a) Non-renewable sources like fossil fuels, coal, and petrol will eventually run out. (b) Inexhaustible sources like wind, tides, and solar energy are continuously available. (c) Renewable sources like biomass can be replenished at a steady rate with proper management. (d) Non-renewable sources, once used, are permanently gone and won't be available soon.

Exam Tip: Clearly define each category of energy source with specific examples and explain the reasoning behind each classification. This demonstrates a thorough understanding of energy types.